Университет µірэтээччитэ, учуонай М.П. Григорьев ыйан биэриитинэн II Ґідµгэй нэґилиэгин 19 µйэ бµтµµтµнээ±и биэрэпиґин  булан, устан ылан кыракый брошюра оІорон, 20-чэ устууканы бэчээттээн Ґідµгэй дьонугар тµІэттим. Кіннірµ кірµµгэ буолбакка эрэ, хасыґан эбии тугу эмэ билээйэллэр диэбит дьоммор.

Биэрэпиґи ырытыы интэриэґинэй санаалары µіскэппитин аа±ааччыны кытта µллэстиэхпин ба±ардым.

Бу биэрэпис Россия µрдµнэн 1895 с. барбыт эбит буолла±ына II Ґідµгэйгэ, ол аата, бука Саха сиригэр бµтµннµµтµгэр буолуо, 1897 с. буолан ааспыт эбит. Биґиги олорор сирбит киинтэн олус ыраах буолан икки сылынан хойутааґын тахсыбыта буолуо. Докумуон 343-й нµімэрдээх фонда 2 №-дээх опиґыгар 40 уонна 42 нµімэрдээх докумуоннар диэн сылдьар, 41 нµімэрдээх докумуон суох. Сирдэр ааттарынан кірдіххі Ар±аа, Орто, Илин Боотулуулар отой суохтар. Ол аата ити кэмІэ ити µс Боотулуу уІуоргу Боотулууну кытта туспа нэґилиэк буолан, II Ґідµгэй тас іттµгэр сылдьыбыт буолуохтарын сіп. Эбэтэр 41 нµімэрдээх кинигэ±э киирэн хааланнар сµппµт эбэтэр кісті илик буолуохтарын сіп. Ол оннугар билиІІи Кэнтик нэґилиэгин сирэ хойуутук киирбит, ол аата ити кэмІэ Кэнтик II Ґідµгэй иґигэр сылдьар эбит.

Икки докумуоІІа о±олуун-улуулуун барыта 1200 кэриІэ киґилээх 240-тан тахса ыал хабыллыбыт. Лиискэ маІнай ыал олорор сирэ, онтон ыал састааба бµтµннµµтэ суруллубуттар.

Холобур, маннык: «Кочевие на урочище Кулугуннаах, стр. 87. 1) Гавриловъ Данил Иванович хозяинъ 54 лет. 2) Гаврилова Акулина Руфовна жена 55 лет 3) Гавриловъ Спиридон Даниловичъ сынъ 4) Гаврилова Мария Ивановна невiстка 23 лет 7) Гавриловъ Титъ Даниловичъ сынъ 12 лет…» Барыта 11 киґи сурулла сылдьар.

Бу II Ґідµгэй саамай улахан ыалларыттан биирдэстэрэ, Кырдьыбыт уола Тайыла дьиэ кэргэнэ. Биллиилээх баай Испии Харааччын ити кэмІэ сааґа 19 эбит. Кэлин улуус суруксута буолбут, Кµлµмнµµр тэрийбит «Саха союґугар» кыттыґа сылдьыбыт Тиит Харааччын баара-суо±а 12-тэ эрэ эбит. Тиит Харааччын профессор П.Г. Петрова-Карадчина эґэтэ. Биэрэпис кірдірірµнэн Кырдьыбыт ити кэмІэ тыыннаах, Кудуга олорор эбит. Биэрэпискэ хас биирдии киґи сааґа, бу ыалга ким-туох буолара ыйыллар. Сокуоннайа суох тіріібµт киґиэхэ «незаконнорожденный» диэн быґааран суруйар эбиттэр. Хамначчыттары «работникъ», эбэтэр «батракъ» диэн бэлиэтииллэр.

Киґи сі±ірі – сахалыы араспаанньа букатын суо±ун кэриэтэ. Киґи барыта «Тимофеев», «Петров», «Саввин» диэн аатынан сылдьар.

Ґідµгэйгэ былыргыттан Тобоохоп диэн сахалыы араспаанньа баара, маны Тапаковъ, Табаковъ диэн суруйбуттар. Маны таґынан биэрэпиґи ыыппыт дьонтон биирдэстэрэ «Михаил Болтоковъ» диэн чуолкайдык илии баттыыр. Јссі Чочуев уонна  Хоютаров диэн араспаанньалар бааллар. Јссі Бюрдюрякинъ диэн баар да, суруллуута чуолкайа суох. Чэ, уонна, сахалыыта-нууччалыыта биллибэт Куртаевъ, Буслаевъ диэн араспаанньалар бааллар. Итинэн бµтэр. Эгэ сахалыы аат кэлиэ дуо. Онон а±абыттар о±о сµрэхтэниитигэр христианскай ааты иІэриини кытаанахтык тутуспуттар, биэрэпиґи тэрийээччилэр сахалыы аат кыбыллыбатын толору ситиспиттэр эбит. Манан сибээстээн биэрэпискэ баар ыал кимнээх буолалларын быґаарар олус уустук. Биир бэйэм билиІІитэ уону кыайбат ыалы эрэ кимнээхтэрин чуолкайдастым. Холобур, ити этиллибит Гавриловтар билиІІинэн Харааччыннар, кинилэр урукку араспаанньалара Гаврилов буоларын а±ыйах киґи билэр. Онон бу биэрэпиґи ырытыыга элбэх киґи кытынна±ына эрэ элбэх ыал чуолкайданар кыахтаах.

АІаардастыы христианскай ааты дьоІІо иІэрэ сатааґын халы-мааргы ірµттэрин бу биэрэпис ча±ылхайдык туоґулуур. Бу испииґэккэ «Тимофеев» диэн араспаанньа олус элбэх. Аа±ан кірбµтµм баар киґи 20%-на «Тимофеев» диэн. Билигин Ґіґээ Бµлµµгэ Тимофеев оннук элбэх буолбатах эбээт. Аны туран дьон биэрэпискэ киирбит аата уонна церковнай-приходской кинигэ±э суруллар аатын кытта тіґі сіп тµбэсиґэрин этэр кыах суох. Киґи аата хайдах суруллан хаалбыта суруйа сылдьааччы (счетчик) быґаарыытыттан эмиэ тутулуктаах буолуон сіп. Холобур, III Ґідµгэй, ол аата Дµллµкµ, нэґилиэгэ сµгµн-са±ын суруллубатах да±аны. Архивы хасыґыыга улахан уопуттаах М.П. Григорьев «Эґиги дьоллоох нэґилиэк эбиккит, биэрэпискит баар» - диир. Манна эбэн эттэххэ II Ґідµгэйи биэрэпискэ киллэрээччи Михаил Болтоков, Иннокентий Синицын эбээґинэстэригэр µтµі суобастаахтык сыґыаннаспыттара харахха быра±ыллар.

Мантан сиэттэрэн биири чуолкай ійдµіххэ сіп – сахалыы араспаанньа ыраахтаа±ы былааґа сууллан, кіІµл аана тэлэйэ аґылла сылдьыбытынан туґанан дьон Бараахап, Аржаков, Чооруосап, Чыычаахап, Мачаахап, Самаайап уо.д.а. буолбут эбиттэр. Дьиктитэ диэн ити кіІµлбµт уґаабатах. М.Т. Чочуновская миэхэ маннык кэпсээбитэ: «Ефрем Николаевич Андреев араспаанньата убайдарын курдук Чочуновскай буолуо±ун Ефрем араспаанньаланар кэмигэр сахалыы ааттанар бобуллан хаалбыт эбит». Ол аата сэбиэскэй былаас кµµґµрээт да начаас ыккардыгар омук боппуруоґугар кытаата охсубут эбит. Онон саха дьоно бэрт кылгас историческай кэрчик кэм бэриллибитин туґанан бэйэлэрин тірµт ааттарын тилиннэрэргэ уонна µйэтитэргэ дьулуспут эбиттэр.

Бу 1200 кэриІэ киґиттэн ууґаан тэнийбит дьон Саха сирин бары муннуктарыгар тиийэн олороллор. Тірдµ-тібінµ билэ сатыыр хайаан да наадалаах. Бу биэрэпис матырыйаала ilsakha.org сайтка киллэрилиннэ. Кинигэ оІорорбутугар биэрэпискэ хайдах хомулла сылдьар бэрээдэгин тутустубут, ол гынан баран ырытарга чэпчэки буоллун диэн хас биирдии дьиэ кэргэни нµімэрдээтибит. Саайтка киирэн бэйэ±ит ібµгэ±итин кірдіін булуІ, кимнээ±и эмэ чуолкайдаатаххытына сайт электроннай аадырыґыгар суруйуІ эбэтэр миэхэ биллэриІ.

Иван Шамаев