|
|
 |
|
 |
Главная » 2010 » Сентябрь » 7 » 1895 сыллааҕы биэрэпис II Үөдүгэй нэһилиэгэр
04:50 1895 сыллааҕы биэрэпис II Үөдүгэй нэһилиэгэр |
| Университет үөрэтээччитэ, учуонай М.П. Григорьев ыйан биэриитинэн II Үөдүгэй нэһилиэгин 19 үйэ бүтүүтүнээҕи биэрэпиһин булан, устан ылан кыракый брошюра оҥорон, 20-чэ устууканы бэчээттээн Үөдүгэй дьонугар түҥэттим. Көннөрү көрүүгэ буолбакка эрэ, хасыһан эбии тугу эмэ билээйэллэр диэбит дьоммор.
Биэрэпиһи ырытыы интэриэһинэй санаалары үөскэппитин ааҕааччыны кытта үллэстиэхпин баҕардым.
Бу биэрэпис Россия үрдүнэн 1895 с. барбыт эбит буоллаҕына II Үөдүгэйгэ, ол аата, бука Саха сиригэр бүтүннүүтүгэр буолуо, 1897 с. буолан ааспыт эбит. Биһиги олорор сирбит киинтэн олус ыраах буолан икки сылынан хойутааһын тахсыбыта буолуо. Докумуон 343-й нүөмэрдээх фонда 2 №-дээх опиһыгар 40 уонна 42 нүөмэрдээх докумуоннар диэн сылдьар, 41 нүөмэрдээх докумуон суох. Сирдэр ааттарынан көрдөххө Арҕаа, Орто, Илин Боотулуулар отой суохтар. Ол аата ити кэмҥэ ити үс Боотулуу уҥуоргу Боотулууну кытта туспа нэһилиэк буолан, II Үөдүгэй тас өттүгэр сылдьыбыт буолуохтарын сөп. Эбэтэр 41 нүөмэрдээх кинигэҕэ киирэн хааланнар сүппүт эбэтэр көстө илик буолуохтарын сөп. Ол оннугар билиҥҥи Кэнтик нэһилиэгин сирэ хойуутук киирбит, ол аата ити кэмҥэ Кэнтик II Үөдүгэй иһигэр сылдьар эбит.
Икки докумуоҥҥа оҕолуун-улуулуун барыта 1200 кэриҥэ киһилээх 240-тан тахса ыал хабыллыбыт. Лиискэ маҥнай ыал олорор сирэ, онтон ыал састааба бүтүннүүтэ суруллубуттар.
Холобур, маннык: «Кочевие на урочище Кулугуннаах, стр. 87. 1) Гавриловъ Данил Иванович хозяинъ 54 лет. 2) Гаврилова Акулина Руфовна жена 55 лет 3) Гавриловъ Спиридон Даниловичъ сынъ 4) Гаврилова Мария Ивановна невiстка 23 лет 7) Гавриловъ Титъ Даниловичъ сынъ 12 лет…» Барыта 11 киһи сурулла сылдьар.
Бу II Үөдүгэй саамай улахан ыалларыттан биирдэстэрэ, Кырдьыбыт уола Тайыла дьиэ кэргэнэ. Биллиилээх баай Испии Харааччын ити кэмҥэ сааһа 19 эбит. Кэлин улуус суруксута буолбут, Күлүмнүүр тэрийбит «Саха союһугар» кыттыһа сылдьыбыт Тиит Харааччын баара-суоҕа 12-тэ эрэ эбит. Тиит Харааччын профессор П.Г. Петрова-Карадчина эһэтэ. Биэрэпис көрдөрөрүнэн Кырдьыбыт ити кэмҥэ тыыннаах, Кудуга олорор эбит. Биэрэпискэ хас биирдии киһи сааһа, бу ыалга ким-туох буолара ыйыллар. Сокуоннайа суох төрөөбүт киһиэхэ «незаконнорожденный» диэн быһааран суруйар эбиттэр. Хамначчыттары «работникъ», эбэтэр «батракъ» диэн бэлиэтииллэр.
Киһи сөҕөрө – сахалыы араспаанньа букатын суоҕун кэриэтэ. Киһи барыта «Тимофеев», «Петров», «Саввин» диэн аатынан сылдьар.
Үөдүгэйгэ былыргыттан Тобоохоп диэн сахалыы араспаанньа баара, маны Тапаковъ, Табаковъ диэн суруйбуттар. Маны таһынан биэрэпиһи ыыппыт дьонтон биирдэстэрэ «Михаил Болтоковъ» диэн чуолкайдык илии баттыыр. Өссө Чочуев уонна Хоютаров диэн араспаанньалар бааллар. Өссө Бюрдюрякинъ диэн баар да, суруллуута чуолкайа суох. Чэ, уонна, сахалыыта-нууччалыыта биллибэт Куртаевъ, Буслаевъ диэн араспаанньалар бааллар. Итинэн бүтэр. Эгэ сахалыы аат кэлиэ дуо. Онон аҕабыттар оҕо сүрэхтэниитигэр христианскай ааты иҥэриини кытаанахтык тутуспуттар, биэрэпиһи тэрийээччилэр сахалыы аат кыбыллыбатын толору ситиспиттэр эбит. Манан сибээстээн биэрэпискэ баар ыал кимнээх буолалларын быһаарар олус уустук. Биир бэйэм билиҥҥитэ уону кыайбат ыалы эрэ кимнээхтэрин чуолкайдастым. Холобур, ити этиллибит Гавриловтар билиҥҥинэн Харааччыннар, кинилэр урукку араспаанньалара Гаврилов буоларын аҕыйах киһи билэр. Онон бу биэрэпиһи ырытыыга элбэх киһи кытыннаҕына эрэ элбэх ыал чуолкайданар кыахтаах.
Аҥаардастыы христианскай ааты дьоҥҥо иҥэрэ сатааһын халы-мааргы өрүттэрин бу биэрэпис чаҕылхайдык туоһулуур. Бу испииһэккэ «Тимофеев» диэн араспаанньа олус элбэх. Ааҕан көрбүтүм баар киһи 20%-на «Тимофеев» диэн. Билигин Үөһээ Бүлүүгэ Тимофеев оннук элбэх буолбатах эбээт. Аны туран дьон биэрэпискэ киирбит аата уонна церковнай-приходской кинигэҕэ суруллар аатын кытта төһө сөп түбэсиһэрин этэр кыах суох. Киһи аата хайдах суруллан хаалбыта суруйа сылдьааччы (счетчик) быһаарыытыттан эмиэ тутулуктаах буолуон сөп. Холобур, III Үөдүгэй, ол аата Дүллүкү, нэһилиэгэ сүгүн-саҕын суруллубатах даҕаны. Архивы хасыһыыга улахан уопуттаах М.П. Григорьев «Эһиги дьоллоох нэһилиэк эбиккит, биэрэпискит баар» - диир. Манна эбэн эттэххэ II Үөдүгэйи биэрэпискэ киллэрээччи Михаил Болтоков, Иннокентий Синицын эбээһинэстэригэр үтүө суобастаахтык сыһыаннаспыттара харахха быраҕыллар.
Мантан сиэттэрэн биири чуолкай өйдүөххэ сөп – сахалыы араспаанньа ыраахтааҕы былааһа сууллан, көҥүл аана тэлэйэ аһылла сылдьыбытынан туһанан дьон Бараахап, Аржаков, Чооруосап, Чыычаахап, Мачаахап, Самаайап уо.д.а. буолбут эбиттэр. Дьиктитэ диэн ити көҥүлбүт уһаабатах. М.Т. Чочуновская миэхэ маннык кэпсээбитэ: «Ефрем Николаевич Андреев араспаанньата убайдарын курдук Чочуновскай буолуоҕун Ефрем араспаанньаланар кэмигэр сахалыы ааттанар бобуллан хаалбыт эбит». Ол аата сэбиэскэй былаас күүһүрээт да начаас ыккардыгар омук боппуруоһугар кытаата охсубут эбит. Онон саха дьоно бэрт кылгас историческай кэрчик кэм бэриллибитин туһанан бэйэлэрин төрүт ааттарын тилиннэрэргэ уонна үйэтитэргэ дьулуспут эбиттэр.
Бу 1200 кэриҥэ киһиттэн ууһаан тэнийбит дьон Саха сирин бары муннуктарыгар тиийэн олороллор. Төрдү-төбөнү билэ сатыыр хайаан да наадалаах. Бу биэрэпис матырыйаала ilsakha.org сайтка киллэрилиннэ. Кинигэ оҥорорбутугар биэрэпискэ хайдах хомулла сылдьар бэрээдэгин тутустубут, ол гынан баран ырытарга чэпчэки буоллун диэн хас биирдии дьиэ кэргэни нүөмэрдээтибит. Саайтка киирэн бэйэҕит өбүгэҕитин көрдөөн булуҥ, кимнээҕи эмэ чуолкайдаатаххытына сайт электроннай аадырыһыгар суруйуҥ эбэтэр миэхэ биллэриҥ.
Иван Шамаев |
|
Категория: Новости с улусов |
Просмотров: 173 |
Добавил: Суура
| Рейтинг: 0.0/0 |
| Всего комментариев: 1 | |
0   1
Ньукулай (07.09.2010 05:06)
Бэртээхэй ыстатыйа. Аадырыһа көннөрүү кэнниттэн уларыйан хаалбыта дуу? Биир кэлим, абзааһа суох буолан хаалбыта, ааҕарга оччото суох. Хайдах эрэ ону көннөрөргүт буоллар
|
|
|
|
|
 |
Copyright MyCorp © 2012 |
 |
|
|
