Зоя Афанасьевна Корнилова

Маннык мунньахха мин аан маІнай кыттабын. Бµгµн туруоруллубут боппуруос бµгµІІµ кµІІэ саамай кытаанах боппуруос. Мин 90-с сылтан депутатынан µлэлээн кэлбит киhибин, Верховнай Сэбиэккэ, Государственнай Дума±а уонна билигин Ил ТµмэІІэ. Мин иннибэр эппит дьон ханнык-туох сµµрээннэр бара туралларын туґунан сіпкі этэллэр. Итини аhа±астык урут-уруккаттан Жириновскай этээччи: «Россия±а национально-территориальнай структура баарын тухары Россия ыhыллар куттала баар. Ол иhин Америка курдук территориальнай эрэ µллэґиктээх буолуохтаах. Штаттар курдук. Национальнай образованиелар суох буолуохтаахтар». Кини итинник этиилэрин сіп буола-буола хаhыакка, радио±а, телевидение±а таґаараллар. Онтон официальнай былаастар бэйэлэрин санааларын бу боппуруоска чопчу эппиттэрин мин ханна да кірбіті±µм. Ол гынан баран ити куттал баар, то±о диэтэххэ автономнай уокуруктары суох оІордулар. Ону конституцияны кэhии диэн этэр кыах суох, то±о диэтэххэ кинилэр «референдум быhаарыы таhаарда, онон кинилэр холбостулар» дииллэр. Интэриэhинэйэ диэн кинилэргэ территория иhигэр культурнай да автономияны биэрбэтилэр, субъект иhигэр киирэн хааллылар, оройуон курдук. Билигин культурнай автономия буґунан боппуруос ханна да тахса илик. Оннук сокуону урут Верховнай Сэбиэккэ ылына сатаабыттарын биhиги утарбыппыт. Билигин итинник туруорсуу барар буолла±ына, Жириновскай этэринии, республикалары суох оІоруу са±аланыа.

Биhиги бµгµн сіпкі муґуннубут дии саныыбын. Сокуон быhыытынан регионнар сокуоннара федеральнай киин сокуонугар тэІнэниэхтээх диэн. Ол µлэ барбыта ыраатта, уонча сыл буолан эрэр.

Биhиги конституциябытыттан суверенитет диэн тылы ылан бырахтараары гыммыттарыгар улаханнык міккµhэн тураммыт сарбыллыбыт «Суверенитет - в пределах своих полномочий» диэни хаалларбыппыт. Ону ол бириэмэ±э прокурор биhиэхэ бырачыастаабата±а, ити барыта РФ Конституциятыгар сіп тµбэґэр. То±о диэтэххэ боломуочуйа тыырыллыытынан федеральнай боломуочуйа уонна регион киэнэ диэн буолар. 

Федеративнай дуогабары мин бэйэм оІорсубутум. Омуктар палааталарын иґинэн баар автономнай республикалар, уокуруктар уонна а±ыйах ахсааннаах норуоттар комиссияларын мин салайбытым уонна федеративнай дуогабар 40-тан тахса варианын оІорсубутум. Биир текст оІорон баран барыларын ыІыран мунньахтаатахпытына ыhыллан хаалабыт. Туох да кыайан тахсыбат. Автономнайдар атыны саІараллар, кыраайдар, уобаластар атыны саІараллар, республикалар атыны саІараллар. Онтон биирдэ Ханты-Мансийскайга бардыбыт, онно автономнай уокуруктары мустубут. Дьэ онно бары сібµлэстилэр. Биир тексынан Россия±а дуогабарга илии хаґан да баттаныа суо±а. Федеративнай дуогабар баттанна±ына эрэ Россия государство курдук хаалар кыахтаах. Онон µс араас кірµІ субъектаах буолла±ына федеративнай дуогабар µс кірµІµн баттыахха наада - автономнай уокуруктар туспа, автономнай республикалар туспа уонна кыраайдар, уобаластар. Оннук гынаммыт федеративнай дуогабары баттаппыппыт. Икки эрэ субъект илии баттаабата±а - Татарстан уонна Чечня. Оннук гынаммыт Россия Федеративнай государство буолбута.

Федеративнай дуогабар тµґэрсии тиґэх мунньа±ар муґуннубут. Салайааччылар бары кэлэ сылдьаллар. «Илии баттыыбыт дуу, суох дуу?»,- диэн быґаарыахтаахпыт. Биhиги республикалары государство диэн суруйбуппутун тиэкистэн ылан быра±ан кэбиспиттэр. Онно Николаев, Рахимов, Степанов буоламмыт Хасбулатовка киирдибит уонна икки усулуобуйа туруордубут: «Государство диэн тыл киирбэтэ±инэ уонна «недра - собственность живущих на этой территории» диэн суруллубата±ына, бу субъектар илии баттаабаппыт, тахсаммыт пресс-конференция биэрэбит»,- диэн. Онуоха Хасбулатов сібµлэстэ уонна типография±а бэчээттэнэ турар дуогабары барытын кінніттірін, саІаттан таґааттарда.

Онтон 1993 сыллаахха Конституционнай Комиссия саІа Конституцияны ылынарыгар тугу гыммыттарай? Федеративай дуогабары билиІІэ дылы ким да±аны уhула илик, ол гынан баран биhиги Верховнай Сэбиэккэ этии киллэрэммит быhаарыы тахсыбыта: «Федеративнай дуогабар Россия Конституциятыгар сыґыарыы быґыытынан киирэр, подписан бессрочно» диэн. Ону Конституционнай комиссия Конституцияттан ылан быра±ан кэбистэ, сыґыарыы оІорботулар.

Федеративнай дуогабары ким да±аны официально уhулбата±а. Это действующий документ. РФ Конституциятын 11 ыстатыйатыгар Федеративнай дуогабар туґунан сурулла сылдьар. Ханнык ба±арар суукка ити докумуону туттар кыахтаахпыт.

Мин бэйэм санаам: Россия састаабыгар киирбиппит, онно олоруохтаахпыт диэн. Ол гынан баран республика бэйэтин быраабын тутан хаалыахтаах, ити боппуруоска биhиги киирсиэхтээхпит.

БµгµІІµ боппуруоспутун биир тема±а ыытыахха наада – прокурор бырачыаґыгар. Прокурор бырачыаґа туохха тириэрдиэн сібµй? Ити бырачыаґы кытта сібµлэстэхпитинэ биhиги конституциябытыттан туох хааларый? Ити боппуруоhунан биhиги официальнай докумуон оІоруохтаахпыт. Докумуон былааска тиийиэхтээх. Бастакытынан, «Республика есть суверенное государство в пределах своих полномочий». Иккиhинэн, субъект быґыытынан бэйэтин территориятынан хаалыахтаах. Федеративнай государство субъектарын хайдах да суох гынар кыа±а суох. Ити Конституция±а сурулла сылдьар. Медведев Конституцияны мээнэ уларытыахпыт суо±а диэн бэйэтэ этэр.

Наhаа грамотнай сурук суруллуохтаах. Бу этиибит, маІнайгытынан биhиги Россия састаабыгар баарбыт, оннук хаалабыт, декларациябытын тутуґабыт диэн. Иккиhинэн биhиги республикабытыгар государство статуhун хаалларабыт диэн. Уонна суруйуохтаахпыт, Россия федеративнай государство буоларын быґыытынан федерализм сайдыыта баар буолуохтаах диэн. Ол туохха нааданый? Холобур 9 статья±а сурулла сылдьар: «Природные ресурсы - являются основой жизни народов, живущих на данной территории». Ити наґаа µчµгэй ыстатыйа. Ол гынан баран олоххо киирбэккэ турар. БилиІІи сокуоІІа туґааннаах кодексаларынан ойуур, уу, сир баайа бµтµннµµ федеральнай бас билиигэ киирэр.

Биhиги бюджеппытынан олоробут. Бюджеппытын хантан ылабытый? Сир баайын хостооhун тірµт буолуохтаах, онон сир баайын хостооhунуттан кэлэр нолуок биhиэхэ киириэхтээх. Итини олоххо киллэрэргэ киирсиэхтээхпит.

Ити боппуруостары таhаартаан бэйэбит бырааппытын, дьоммут олохторун тупсарарга, онно киирсиэххэ. Миигин хайдах да гынан µлэлиирбин тохтотор кыахтара суох, µлэлээбитим курдук µлэлиибин, саІарбытым курдук саІарабын.

БилиІІи бириэмэ±э кыахтаах дьоннор бааллар, µлэлиир біліхтірµ тэрийиэххэ наада, элбэх правовиктар онно µлэлэhиэхтээхтэр. Докумуоннары оІорон ити инстанцияларга тириэрдиэххэ наада. Болдьо±ор эппиэттээбэт буоллахтарына президеІІэ тиийэ µІсэр кыахтаахпыт. Онон улаханнык ыксаабакка, долгуйбакка, ол гынан баран, кытаанахтык тутуhан итинник докумуоннары оІоруохха уонна µлэлэhиэххэ наада диэн этэбин.