Филипп Гаврильевич Охлопков

Прокуроры кытары кірсµґµµ сµрдээх уустук этэ. Бастаан кини дьоно фракциялардыын кірсµспµттэрэ. Биґиги фракциябыт олох утарбыта. Сессия±а мин тыл этэн турабын. Прокурор биґигини  сепаратизмІа буруйдуур курдук тылласпыта. Онуоха олорон эрэн хаґыытааґын буолбута: «Это уже обвинение!»,- диэн.

Куттала баар этэ, прокурор сессия±а быґаарыы таґаартаран кэбиґээри соруммута: «Прокурор бырачыаґыгар бу сіп, бу сыыґа»,- диэн. Сол курдук быґаарбыппыт буоллар, онтон кэлин туораабат буоллахпыт дии. Ол иґин биґиги: «Конституциябытыгар уларытыы киллэрии бэрээдэгин туґунан сокуон баар. Ол сокуоІІа сурулла сылдьар, хайаан да±аны аан бастаан сокуон бырайыага оІоґуллуохтаах. Уонна ол хайаан да±аны хаґыакка тахсыахтаах, хайаан да±аны дьоІІо тириэрдиллиэхтээх уонна хайаан да±аны дьону кытары дьµµллэґиллиэхтээх»,- диэбиппит. Итини тутуґуу Конституционнай комиссия сµрµн соруга буолар. Конституционнай комиссия састаабыгар биґиги Зоя Афанасьевналыын баарбыт уонна ити боппуруостарга тіґі ба±арар киирсэргэ бэлэммит.

Бу 18 чыыґыла±а 6.30 чаастан Президент мунньахтаата. Онно сокуон бырайыагын оІорон киллэрдилэр. Ол бырайыак дьо±устук эрэдээксийэлиир эрэ ис хоґоонноох. «Избирательный блок», «валютный фонд» диэн тыллары уларытыахха эІин диэбит курдук. Онон улахан туох да±аны кэпсэтии уонна міккµір тахсыбата, киґи син сібµлэґиэн сіп. Оттон саамай дьэ кытаана±а, уустуга диэн буолар бу биґиги государственноспытын суох оІоро сатыыллара. Оннук чинчи Россия чімчікітµн политикатыгар киирбитэ быданнаата. Биґиэхэ урут Конституциябытыгар: «Республика Саха (Якутия) – суверенное государство»,- диэн суруллубута. Ону уларыттарбыттара. «Суверенитет Республики Саха (Якутия)» диэн суруйан биэрбиппит. Ол эмиэ бэйэтэ туспа ис хоґоонноох. Ити тµбэлтэ±э бары сувереннай бырааптарбытын бµтµннµµ сотторбокко, сорох сувереннай  бырааптарбытын илдьэ хаалабыт.

Биґиги дьиІинэн аан бастаан суверенитет туґунан декларацияны ылынарбытыгар союзнай республика буолбуппут. Ону сорохтор ійдіібіттір, билбэккэ сылдьаллар. Автономнай республикаттан µµнэммит союзнай республика буолан турабыт. Советскай Союз баар эрдэ±инэ Россия састаабыгар киирэр союзнай республика диэн ааттаммыппыт. Оннук декларацияны ылынан турабыт. Ол аата сувереннай республика, государство буолбуппут. Ити эрээри хара маІнайгыттан эппиппит: «Российскай Федерация састаабыттан тахсыбаппыт»,- диэн.

Биґиги бэйэбит сорох сувереннай бырааптарбытын федеральнай кииІІэ кіІµл іттµбµтµнэн биэрэбит диэн быґаарбыппыт. Ол Российскай Федерация Конституциятын 71-с ыстатыйатыгар сурулла сылдьар. Ити биэрбит бырааптарбытыгар федеральнай киин сокуону ылынна да биґиги биир-биэс тыла суох ону толоробут. Оттон µгµс сувереннай бырааптарбытын кыттыґан быґаарыа±ыІ диэІІэ сібµлэспиппит. Кыттыґан быґаарар боппуруостарбытыгар федеральнай киин сокуону ылыныы тірµттэрин, уопсай принциптэрин быґаарар сокуоннары таґаарыахтаах этэ. Олорунан салайтаран хас биирдии субъект ол боппуруостарга туспа бэйэтин сокуоннардаах буолар бэрээдэгэ олохтоммута. Субъектар сокуоннара федеральнай киин бигэргэппит кірдібµллэригэр сіп тµбэспэт тµбэлтэтигэр федеральнай сокуон тутуґуллуохтаах диэн буолбута. Сиэрдээх диэтэххэ сµрдээх сиэрдээх, мындыр диэтэххэ, олус мындыр бэрээдэк буолбатах дуо?..

Ону баара федеральнай органнарбыт кыттыґан быґаарыахтаах боппуруостарбытыгар быґа дьайар (прямого действия), булгуччу толоруллуохтаах (императивнай) нуормалардаах сокуоннары, субъектары кытары аанньа сµбэлэспэккэ, ылынан кэбиґэр идэлэннилэр. Ол тµмµгэр ойуур кодексын быґыытынан, тыа сир барыта кэриэтэ федеральнай бас билиигэ, уу кодексын быґыытынан – ірµстэрбит бµтµннµµ федеральнай бас билиигэ кубулуйдулар.

Татарстан сирин-уотун (территория) 18%, Башкортостан – 12% бэйэлэрин бас билиилэригэр ыллылар диэн бэчээккэ суруйаллар. Онтон биґиги µіґэттэн тіґінµ анньан биэрбиттэринэн эрэ олоробут. Сири туґаныы федеральнай сулууспатын сыллата оІорор отчуотун быґыытынан сирбит-уоппут 0,28% эрэ бас билиибитигэр ылар кыахтаахпыт. То±о диэтэххэ, тыа хаґаайыстыбатын быйаІнаах эрэ сирин (сельхозугодие) федеральнай сокуон субъектарга бас билиилэригэр биэрэр. Аны туран ол сокуоммут быйаІнаах сиргэ ходуґаны, бааґынаны итиэннэ ынах сµіґµ мэччирэІин эрэ киллэрэр. Таба мэччирэІин, сылгы хаґар сирин киллэрбэт. Ааспыт µйэ 80-с сылларыгар таба мэччирэІин инвентаризацията ыытыллыбыта. Ол тµмµгэр 90 міл.гектар таба мэччирэІнээхпит биллибитэ, онтон 40-тан тахса міл.гектара хаґаайыстыбаларга сыґыарыллыбыта. Оттон сылгы хаґар сирин ким да толору кээмэйдии илик быґыылаах. ДьиІинэн баґаам бі±і буолла±а дии. Олору быйаІнаах сир ахсааныгар сатаан киллэртэрэрбит буоллар, республикабыт сирин-уотун (территория!) µс гыммыттан биирин кэриІин (100-кэ міл.га!) бас билэр бырааптаныах этибит!

Онон тµмµктээн эттэхпинэ, биґиги суверенитеппыт итинник суверенитет, ба±арар буоллаххытына усеченнай, тµІэтиктээх суверенитет диэххитин сіп, ба±ар быґа±ас, сµрµннэнэр да суверенитет диэххитин сіп, толору суверенитет буолбатах, Дуогабарга оло±уран, кіІµл іттµбµтµнэн оннук сµбэлэґэн, сібµлэґэн турардаах этибит… Ону дьоммут наґаа тµґэн кэбистилэр.

Уопсайынан Российскай Федерация акылаата сµрдээх саарбах. Јйдµµргµт буолуо, РСФСР диэн хайдах этэй? РСФСР федеральнай киинэ нуучча государствота этэ собственно Великая Русь со всеми своими административно-территориальными образованиями, кыраайдарын, уобаластарын илдьэ. Биґиги оннук федеральнай киини кытары дуогабар тµґэрсибиппит, нуучча государствотын кытары. Онон РСФСР дьиІинэн национальнай республикалар союзтара этэ.

Оттон бµгµн тугуй? Бµгµн Федеральнай киин диэн кимий? Бµгµн Федеральнай киин диэн Медведев, Федеральнай киин диэн Путин, Федеральнай киин диэн Грызлов уонна Миронов. Олору кытары дуогабар тµґэрсибиппит. Ельцин дьонун кытары сордоно сатаан кэбиспиппит - маннык табыллыбат, собственно Великая Русь диэн государствоны бэйэтинэн хаалларыаххайыІ, федеральнай киин оІостуо±уІ диэн. БµгµІІµ федеральнай кииммит Москваны бµтµннµµ да ылбат, кып-кыра тµілбэни хабар. Ону кытары бµгµн биґиги туруулаґа сатыыбыт да, таптаабыттарынан дьаґайыахтарын саныыллар. Хас биирдии уобаластары, кыраайдары туспа субъект оІорон бараннар, ол субъектарын статустарын национальнай государственнай тэриллиилэр статустарыгар диэри ірі тардан таґаардылар. Биґиги Конституция диэн ааттыыбыт, кинилэр Устав диэн ааттыыллар, биґиги сокуон ылынабыт, кинилэр эмиэ сокуон ылыналлар. Туох уратылаа±ый? Онон кэнэ±эскитин кэнэ±эски Российскай Федерация эмиэ Советскай Союз ыґыллыбытын курдук ыґыллар кутталлаах. Ону оІоро сатыыллар. Российскай Федерация биир ньыгыл туругун кімµскэґии барыбыт ытык иэспит. Биґиги дьиІнээх (реальнай) федерализмы туруулаґабыт. Оттон республикабыт Конституциятын туґунан этэр буоллахха, сокуон иґинэн тиґэхпитигэр диэри кімµскµіхпµт. Конституционнай хамыыґыйа±а да±аны бµгµІІµ кµІІэ турук наґаа куґа±ана суох курдук.

Онон анал хамсааґынна тэриниэххэйиІ. «Республика» диэн хамсааґыны хайаан да±аны тэнитиэххэ наада уонна куттанымыахха. Былыр Ойуунускайдаах, Аммосовтаах куттамматахтара!