Тыа сирин 2007—2011 с.с. сайдыытын программатыгар 4810 т³б³±³ 46 хотон тутуута к³рµллµбµтэ. Ол аата сылга 962 т³б³±³ тутабыт. 2011 сылга 111500 ынахтаныахтаахпыт. Итинник тэтиминэн хотоннорбутун туттахпытына, ынахпûтын барытын 116 сылынан эрэ (111500 : 962) механизированнай хотоннуур кыахтаахпыт. Ону да биир µйэттэн ордук кэм²э ханна да хотон сууллубата±ына...

¥µт 60-ча %-на сайын ыанар. Ол аата ынахтан ортотунан му²уòаан 1 т кэри²э µµт атыыланыан с³п. Оччотугар механизациялаах сайылыктары му²уòуурдук тутуохха. Электролиниятын тардыытын, суолун о²î´уутун государство бэйэтин суотугар ылынара с³п. Россия±а, оннук µлэни µбµлµµр Инвестиционнай фонд 2005 сыллаахха тэриллэн турар. Бµгµн ол фонда биир сµрµн соруга — быстах µлэ миэстэтин та´аарыы. Ити кризис кэмигэр биир арыый µрдµк к³дüµµстээх дüа´ал. Ин­вестиционнай бырайыактары ырытан о²орон, боппуруо´у сытыылаан-буруустаан туруоран федералüнай µбµ-харчыны кµµскэ туруорсуохха.

Ол фонда усулуобуйатын бы´ыытынан итинник бырайыакка республика бюджетыттан ò³´³ µп бэриллэр да, федералüнайтан эмиэ соччо к³рµллµ³н с³п. Арай республика бюджетыттан 250 м³л солк к³р³р буол. Оччо±о 500 м³л солк. син балачча электролинияны тардыахха с³п эбитэ буолуо. Ону сэргэ итиччэ µптэн тыа сирин дüоно барахсан эмиэ дохуоттаныах этэ буолла±а дии.

Сайылыктары б³д³² баа´ынай ха´аайыстыбалара, кооперативтар, агрофирмалар, ГУП-тар туттуннар. Ыаллар а´ыылларыгар биири эмэ хаалларан баран, олорго ынахтарын дуогабар бы´ыытынан тµµлээтиннэр. Сайын устата, холобура, 600 кг µµò атыытын т³лµµр усулуобуйа±а. Оттон уратытыгар µбµ-харчыны б³д³² ха´аайыстыбалар бэйэлэрэ аа±ыстыннар. Сылга 1500 кг µµтµ биэрэр ынах сайынын 900 кг ыатаа ини. Сатаатахха, онтон да элбиэн с³п. Оччотугар µлэ-хамнас (производство) кэ²ээбэт, б³д³²ñµйбэт дуо?

Россия Аан дойдутаа±û эргинэр тэрилтэ±э (ВТО) киирэргэ бэлэмнэнэр. Онно киирдэ±èнэ эрэ сайдар кэскиллээх. To±o диэтэххэ, рынок кэмигэр аан дойду бµµс-бµтµнíµµ биир кэлим экономическай туона±а (пространство) кубулуйар. Он­тон туора турбут государство к³йг³тµйэр. Ханна барыстаах да, онно эргиниэхтээх буолла±ы² дии. Холобура, киилэ эт сыаната Ðîññèÿ±à 150 солк. ордоро биллибэт. Оттон Европа±а 100 доллартан (3500 солк!) итэ±э´э суохха батарыахха с³п. Оннук эргинэрè² ВТО-±а киирдэххинэ, чэпчэкитик бы´аарыллар. Холобура, Россия бµгµн ààí äîéäó рыногар эти òahaapap кыа±а суох. Ол биричиинэтэ — аан дойдуга эргинии стандартыгар с³п тµбэ´эр курдук астыыр-µ³ллµµр (переработка) технологията суох.

Дüэ ол и´èí «¥µт уонна µµт бородууксуйатыгар техническэй регламент» диэн сокуону алдüаныы-ата±астаныы дüа´алын курдук ³йд³³н к³рсµбэккэ, тыа ха´аайыстыбатын техническэй, технологическэй ³ртµнэн са²алыы сэбилээ´è²²ý, сайдыы са±à±ыí арыйарга ы²ырыы курдук сыаналаан дüа´аныах тустаахпыт.

Быйыл дуу, э´иил дуу аны эккэ уонна эт бородууксуйатыгар итинник кытаанахтан кытаанах к³рд³бµллээх сокуон ылыллыа±а. Сол курдук бардар баран и´иэ±ý. Ол аайы ³лбµтµ-быстыбыты эридüиэстэ´эн со´улла сылдüыбакка, µ³рдэ-к³тµтэ µлэлээн-хамсаан и´èэххэ наада.

Эт халы² харчыга турар кыахтаах. Таба, сылгы — айыл±а к³²µл о±олоро. KыґыІІы тµптэлэс тымныыга тµµннэри-кµнµстэри aha±ac халлаан анныгар сылдьар буолан эттэригэр-хааннарыгар (организм) элбэх эрчими (энергия) мунньуналлар. Онон эттэрин амтана эриэккэс µчµгэй, киґиэхэ кµµґµ-уо±у биэрэр. Ону ааґан уґулуччу дьайар эмтээхтэр. Учуонайдар таба, сылгы, саха ына±ын, хотугу ба­лык ис сыатыттан «Омега» диэн аатырбыт-суолурбут эттиги (вещество) буллулар. Ол эттиги киґи айма±ы буоратыахча буолан эрэр склероґу (кырдьыы ыарыыта) уонна кини содулун (ордук сµрэххэ, тымырга), рак итиэннэ диабет курдук cyohap ыарыылары сэрэтээри орто дойду уґулуччулаах учуонайдара ійдірµттэн айан (ис­кусственно) оІорбуттара. Саха сирин кыылын—сµілµн муоґуттан, былчархайыттан эІин уґулуччу µчµгэйдик дьайар эми-тому оІороллор, кэнэ±эскитин космето­логия, фармакология курдук экономика caІа салаалара сайдар кэскиллээхтэр.

Айыл±а алдьаныытыттан (экология) биллэрдик эмсэ±элээн эрэр ар±ааІІы, илиІІи сайдыылаах дойдулар айыл±аттан ыраас (экологическай іртµнэн) аґылыкка уґулуччу наадыйар буолан эрэллэр.

Мындыр омуктар дойдуларын уратыларын бэйэлэрин туґаларыгар µлэлэтэллэр. Саха сирин уратыта — ханна да суох тымныы. Саха ына±ын, сылгытын, хоту­гу таба, балык этэ, кµндµ тµµлээх — бу томороонтон томороон тымныыбыт, yhyнтан yhyн кыґыммыт oІohyyтa. Оннук бородууксуйа ханна да кыайан оІоґуллубат, хантан да тиэйэн а±алыллыбат. Саха ына±ын этэ, тымныыттан харыстанан, быыґыгар сыалаах, ону «мраморнай» диэн ааттыыллар. Учуонайдар саха сылгытыгар лейкоз ыарыыны (хаан рага) киллэрэн кірбµттэр. Сыл аІара буолан баран чинчийбиттэрэ, ону дьіґігій о±отун барахсан этэ-сиинэ адьас да ылымматах, мэлдьэґэн кэбиспит. Кір, оннук кµµстээх организмы µіскэппит эбит биґиги кыґал±абыт эрэ курдук саныыр кыґыммыт тымныыта.

Япония ма±аґыыннарыгар ынах этин киилэтин сыаната 78 — 315 доллар диэн онно сылдьар дьон, биґиги кірдіґµµбµтµнэн сыананы анаан-минээн билсэн баран, биллэрдилэр. Ол аата кіннірµ (онно дьадаІылар суохтар) дьон сиир этэ сиикэйинэн киилэтэ 2730 солк., оттон баай дьон аґылыктара — 11025 солк. эбээт! Ону сымыйаргыыр табыллыбат. Сайдыылаах дойдуларга хамнастара, пенсиялара µрдµгэ бэрт. Холобура, доллар бµгµІІµ курсунан суоттаатахха, ыйдаа±ы орто пен­сия кээмэйэ Швейцария±а — 157500 солк., Норвегия±а — 106400, Швеция±а — 91000, Германия±а — 77700 солк. тэІнэґэр. Онон ити дойдуларга бары барыта биґиги мэйиибитигэр кыайан баппат курдук ыарахан сыаналаах. Онноо±ор Рос­сия улахан куораттарыгар баайдар аґыыр-таІнар ма±аґыыннарыгар (товары премиум-класса) сыана эмиэ бас быстар µрдµк.

Саха сиригэр таба, сылгы ахсаанын муІутуурдук элбэтэр кыах баар. Ону сирбит иэнэ кіІµллµµр. Таба мэччирэІэ айыл±а бэйэтэ айбытынан эрэ 90,4 міл гек­тар диэтибит. Федеральнай агенство отчуоттуурунан, онтон 12,4 міл гектарын эрэ туґанабыт. Сылгы xahap сирин ким да мээрэйдии да соруммата±а. Амманан, Алданынан, Уус-Маайанан, Кэбээйинэн, Бµлµµ эргин эІин тіґілііх сир туґата суох лаІха±а былдьата сытара буолуой?! МуІутаан 209,1 тыґ. сылгылана (1991 с), 384,5 тыґ. табалана (1979 с.) сылдьыбыппыт эбээт! Оттон былырыын 149,8 тыґ. сылгылаах, 188,9 тыґ. табалаах этибит.

Таба да, сылгы да ахсаана атыыга этэ киэІник барбат буолан элбээбэт. Эт рыногын ыыра оройуон, бэркэлээтэ±инэ, Дьокуускай чэрчитинэн муІурданар. Атыыга барбатын сµрµн биричиинэтэ — аныгылыы технологиянан сэбилэммит астыыр-µіллµµр тэрилтэ (переработка) суо±а буолар. Табаар оІорон, сэргэхтик суулаан-хаалаан атыылаабаппыт. Биґиги билэрбит — хол-буут арааран, сиикэйдии cыґан-cohoн эттээн эргинии...

Соторутаа±ыта республика Ытык Сµбэтэ (председатель Л.Н. Григорьева) правительство±а эти астааґын промышленноґын сайыннарар, экспортка да барар курдук астыыр-µіллµµр технологияны олоххо киллэрэр туґунан этии киллэрдэ. Президент В.А. Штыров соруда±ынан Финляндия±а правительственнай делегация сылдьан эт аґы астыыр технологияны атыылаґар туґунан кэпсэтиґэн кэллэ. Мирнэйгэ оннук технологиянан сэбилэммит собуот тэриллэн ынах, сылгы, таба этин, балыгы, отону, тэллэйи (дикоросы) эІини астыахтаах, ол иґигэр баай дьон аґылыктанар премиум-кылаастаах бородууксуйа оІоґуллуо±а. Онон алмаастаах улуустар оІорбут бородууксуйалара ис рыногынан муІурдаммакка тас рынокка эмиэ тахсыа±а.

Ытык Сµбэ оннук собуоту Дьокуускайга эмиэ тутарга этии киллэрдэ. Онуоха киин, илин эІэр итиэннэ хотугу улуустар оІорбут бородууксуйалара астаныахтаах. Улуустарга cµіhµнµ ілірір (убойнай) пууннар аан дойду эргиэнин стандартыгар сіп тµбэґэр курдук тутуллуохтаахтар. Сиикэй эрэ этинэн (сырьенан) эргиммэккэ табаары оІорон харчыны дэлэйдик ілірір кыа±ы дьоммутутар-сэргэбитигэр µіскэтиэхпитин наада. Рынок диэн барыыґы эккирэтиґэр туона.

Ыаллар µµттэрин эрэ атыылаан µбµ-харчыны іліріллір. Онтукайдарыттан хамнастарын фондата (ФОТ) суох буолан, ол аата тµґээн тутуллар базата суох буолан, социальнай фондаларга (пенсионный, фонды медицинского и социального стра­хования) тµґээни тіліібіттір. Ол иґин государство кинилэргэ эмиэ оннук тоІуйдук cыґыаннаґар: умнаґыт харчытын курдук пенсияны аныыр, ыарыйдахтарына да, дэІІэ-оґолго тµбэстэхтэринэ да харчы тіліібіт. Эгэ, уоппуска, ірібµл кµн µбэ диэн кірµллµі дуо?..

Президент В.А. Штыров былааґы ылла ылаат: «Семейная экономика не может быть основой сельскохозяйственного призводства. Это — тупик технологический, ор­ганизационный, это — кабала для людей» (апплодисменты), — диэбиттээ±э (манна уонна мантан аллараа 2002 с. муус устар 19 к. программнай этиититтэн). Ол эрээри тыа хаґаайыстыбата билигин да±аны дьиэ кэргэн экономикатын политикатыттан харыс да халбарыйа илик. 1995 с. ыаллар ынах cµіhµ 51 %-нын бас билэллэрэ. 2008 с. ити кірдірµµ 56,1%-Іa тэІнэспитэ.

Тыа хаґаайыстыбатын министерствотын ити биир сааскы ча±ылхай кµн буолбут киэІ ыІырыылаах мунньа±ар президеммит оІостон туран эппит тылларын олус да астына истибиттээ±им. Ону дьоммор-сэргэбэр тириэрдээри хаґыат бі±і±і суруйбутум, элбэх тылы эппитим. Билигин онтукайбынан миигин сирэй-харах анньааччылар бааллар. Саамай сіпкі саІараллар — президеммит тыа сирин сайыннарыыга анаммыт тыллара кіннірµ салгыны эрэ сатарытыы буолан хаалла. Дьонум-сэргэм сэмэлээґинин онон бµµс бµтµннµµ ылынабын. Ґчµгэй буолаарай ханнык дии санаан муІнаммытым баара...

ИстиІ эрэ — уґулуччу дьоґуннаах ыйыы буолбатах дуо: «Третья задача — это преодоление той ситуации, когда у нас на самом деле стремительно падает техно­логический уровень селґскохозяйственного производства».

Дьэ кыґыл кімµс тыллар диэбэккит дуо?! Ханна баарый бµгµн быґыы-майгы уларыйбыта? Быйыл олунньу 29 к. Ил ТµмэІІэ сири кідьµµстээхтик туґаныы боппуруостарыгар парламентскай истии буолан ааспыта. Онно ылыммыт сµбэлээґиннэригэр, аналлаах федеральнай сулууспа отчуотугар оло±уран, трактордар 72 — 100 %, комбайннар 82 — 92%, бэл, булууктар 85%, культиватордар 86%, хортуоппуйу олордор тэрил 89%, хостуур тэрил 94% эстэ-быста эргэрдэ диэн суруйбуттара. Хонуу µлэтигэр селекционнай µлэ умнулунна, cµіhµ иитиитигэр племен­ной µлэ тірдµттэн сыыґа ыытыллар. ДьиІинэн, «Сахаплемхолбоґук» диэн государственнай тэрилтэ киниттэн туох да тутулуга суох племенной хаґаайыстыбалары, оннук хаґаайыстыбаларга кандидаттары µіскэтэлээн, олор ахсааннарын тэниттэр тэнитэн учуоту ата±ар туруоруохтаах этэ. Учуота суох племенной µлэ суох. Ону ба­ара рассадник курдук тэриммит хаґаайыстыбаларыгар эрэ учуоту ыытар уонна он­нук хаґаайыстыбалар ылбыт тірµіхтэринэн o±yc сиэмэтинэн эІин эргинэр. Онноо±ор лизинг диэн ааттаан биир хаґаайыстыбаттан убаґаны 18 тыґ. солк. атыылаґан баран кэккэлэґэ хаґаайыстыба±а 25—26 тыґ. атыылыы сылдьыбыт тµбэлтэлэрэ бааллара. 1990 сыл иннинэ племенной хаґаайыстыбаларга ыанар ынах 40-тан тахса бырыґыана турара, 2007 с. — 4,2% эрэ баар.

Селекционнай, племенной µлэ диэн тыа хаґаайыстыбатын тірµттээтэр тірµт технологиялара буолаллар. Ол иґин ити арыый сиґилии тохтоотум.

ПрезидеІІитин іссі салгыы истиІ эрэ: «И вот появились акционерные общества. Они стали монополистами. Они вышли из-под контроля сельских производи­телей и сели им на шеи, высасывая их соки за счет услуг, которые навязывали по ог­ромным ценам, за счет продажи и перепродажи техники и т.д. и т.д. Но дело в том, что вскоре они, высосав все соки из селян, они сами погибли. Надо, чтобы на самом деле всегда был контроль производителей над всеми системами, которые их обслуживают».

Адьас кірµµлэммит курдук эппит буолбаат! Оччотоо±уга іссі олус кини эппитин курдук буола илигэ. Оттон бµгµн акционернай общество, компания бі±і, салгыы іссі да тэриллэ тураллар. «Туймаада-нефкэ», холобура, кэлин сылларга µлµгэрдээх µп-харчы кутулунна, заправкалыыр пуун бі±і килэччи-халаччы оІоґулунна. Итиэннэ хайыы-µйэ±э приватизация испииґэгэр киллэрилиннэ. «Сахаплемхолбоґугу» эмиэ, сура±а, µллэстээри оІостоллор. ДьиІинэн, кыамматах, моІкурууттаан эрэр тэрилтэлэр чааґынайга бэриллиэхтээх этилэр. Ону баара уйуттан олорооччулары, бэл, іссі барыґы биэрэр кыахтаахтары µллэстэллэр. Онуоха акция µксэ табаары быґаччы оІорооччуга тиксэрэ буоллар син да этэ. Урутаан тµсµґэн салалта, тµµлэммит-іІніммµт дьон супту харбыыллар итиэннэ дьэ µлэ дьонун сµмэґинин, В.А. Штыров эппитин курдук, уулаабытынан бараллар.

Президеммит кооперативы тэрийии туґунан программнай этиитэ эриэккэґин истиэх этигит: «Но я все-таки думаю, что магистарльный путь развития, по ко­торому мы должны двигаться, и жизнь нас сама заставит двигаться — это кооперация. Кооператив мы привыкли видеть в одном виде — потребительская кооперация в лице «Холбоса» и других потербительских обществ... Кооперирование на селе должно иметь в первую очередь производственный характер».

Ити эриэккэс этии салгыны сатарытыа±ыттан ылата 7 тігµрµк сыл ааста. Статистика бигэргэтэринэн, 2008 сыллаахха тыа хаґаайыстыбаннай производственнай кооперативтар ынах cµіhµ 8,7 %, сылгы 19,1%, сибиинньэ 2,2%, кітір 0,03% эрэ бас билэллэрэ, 2007 сыллаахха эт 5,7%, µµт 7,7%, сымыыт 0,7% эрэ оІорбуттара. Итиэннэ баран хантан сайдыы аарыгырар аартыга (магистральный путь!) аатыра сылдьаахтыай...

Президеммит µіґэ ахтыллыбыт сµнньµнэн производственнай кооперативтары тэрийэр туґунан быґаччы уонна булгуччу толоруллуохтаах (императивнай) ыйыыта баарын µрдµнэн былаас органнара бµгµн да±аны наар потребительскай кооперативтары µіскэтиинэн µлµґµйэллэр. Кредитнай кооператив бі±інµ тэрийдилэр. Олоро мантан кэлэр іттµгэр µп-харчы сохсотугар (финансовая минипирамида) кубулуйар чинчилээхтэр. Урутаан кредит ылбыттар, ба±ар, син туґаныахтара. Тиґэхтэр кыттыспыт харчыларын сµтэрэри aahaн іссі тілібургэ тµбэґиэхтэрин син.

Бастатан туран оІорон таґаарар (производство) туґунан толкуйдуох баар этэ буолла±а дии, туттар (потребление) туґунан буолбатах...

Онуоха производственнай кооперативтары (сокуоІІа сурулларынан, колхозтары) тэрийиигэ усулуобуйа суох, дьон кооперативка киирэргэ дьулуспаттар дэґиэхтэрэ. To±o оннугуй? Тыа киґитэ сµіґµтµн-аґын, кырдьык, кыттыґа сатаабат. «Тыа хаґаайыстыбаннай кооперация туґунан» диэн федеральнай сокуон быґыытынан призводственнай кооперативка тэІ паайынан (основной пай) кыттыґаллар. Ону тэІэ эбии паайы (дополнительный пай) киллэрэн дивиденд ылыахтаах этилэр. Оччотугар cµіhµ ахсаана элбээн, производство кэІээн, эбии µлэ миэстэтэ тахсан иґиэхтээ±э. Ону баара тыа хаґаайыстыбата ночооттоох, инньэ гынан ким да, дивиденд ылбат буолан, эбии паайы киллэрбэт. Итиэннэ производство хайдах кэІиэй? Производство кэІээбэтэ±инэ дохуот элбээбэт, хамнас эбиллибэт, ол тµмµгэр µлэ оІорумтуота µрдээбэт.

Кооператордар колхозка дохуоттарын тіґі µлэлээбиттэринэн µллэстэллэр. Онон сокуон быґыытынан бас билээччи эрээрилэр соро±ор наймыламмыт µлэґиттээ±эр а±ыйах хамнаґы аахсар тµбэлтэлэрэ эмиэ баар. Ол ама, cіп µhµ дуо?!

Субу адьас соторутаа±ыта президент В.А. Штыров мунньах ыІыран тыа хаґаайыстыбатын бородууксуйатын бэйэ±э турар сыанатын ырытан кірдµлэр диэн бэчээккэ биллэрдилэр. Тыа хаґаайыстыбатын министрин солбуйааччы Н.И. Дягилева иґитиннэрбитинэн, µµт киилэтин бэйэ±э турар сыаната муІутаан 24 солк., кырата 16 солк. тэІнэспит µhµ. Ґлэґиккэ умнаґыт харчытын са±а хамнаґы тіліітіххі, комбикорманы атыыласпатахха, сиилэґи бэлэмнээбэтэххэ, уо±урдууну туґамматахха, механизацияны киллэрбэтэххэ, ороскуот а±ыйыыра чуолкай буолла±а дии. Биллиилээх экономист-ученай, профессор Н.Н. Тихонов аа±ан-суоттаан кірµµтµнэн, µлэґиккэ ыйга нэґиилэ тиийинэн олорор µп-харчы кээмэйиттэн (8125 солк.) арыый µгµірµ 10 тыґ. солк. хамнаґы тіліітіххі, киилэ µµтµ оІорууга ороскуот (нормативная себестоимость) 30 солкуобайтан хайдах да намтыыр кыа±а суох.

Yіhээ ахтыллыбыт федеральнай сокуон быґыытынан бааґынай хаґаайыстыбалара производственнай кооперативтарга (коопхоз) кыттыґыахтаах этилэр. Олор колхозтартан сµрµн уратылара — дохуоттарын капиталларынан уонна µлэлэринэн µллэстиэхтээхтэр. Холобура, 50 ына±ы кыттыспыт хаґаайыстыба хайдах 10 ынахтаах бааґынайы кытары тэІ дохуоттаах буолуой? Онуоха тыа хаґаайыстыбатын министерствота да, биир да научнай институт да±аны коопхозтарга µлэни хайдах учуоттуур, дохуоту, барыґы хайдах µллэстэр, ороскуоту, ночооту хайдах сµгэр туґунан сиґилии нормативнай да, методическай да ыйыылары, сµбэлээґиннэри ырытан оІорботулар. Онон бытархай фермердэри производственнай кооперативтарга тµмэр букатын кыаллыбата. БідіІ бааґынай хаґаайыстыбалары кооперативтыы сатаабакка, бэйэлэрин бідіІсµтэн caІa µлэ миэстэтин таґаарар техническэй уонна технологическэй іттµнэн саІалыы сэбилиир политика эмиэ кыайан ырытыллан оІоґуллубата.

Хаґаайыстыбалар экономическай іттµнэн кыамматтарын биричиинэтэ элбэх буолуо эрээри, олортон сµрµннэрэ — государство кімітµн соґуччу быґан кэбиспитэ буолар диэтэххэ, сыыстарбаккын.

В.А. Штыров тыа хаґаайыстыбатын µбµлээґин туґунан хаарыаннаахай да тылы эппитэ ээ: «Я думаю, на уровне 4 — 5 млрд рублей или, по меньшей мере, доведения суммы средств, направляемых на село, до 15% от общей суммы расхордной части бюджета нам вполне по плечу. Это 4,5 — 5 млрд рублей. Это те средства, колторые пойдут на сельскохозяйственное производство, сельскохозяйственную инфраструктуру без учета социальной сферы на селе, без больниц, школы и т.д.».

2002 сыл саІатыгар саамай µрдµк дуоґунастаах салайааччыбыт µрдµк трибунаттан ситинник киґи уйадыйыан курдук санааны табар ыйыыны биэрбитэ.

Ол эрээри... Эмиэ ол эрээри диирбэр 굴эллэбин. Тыа сирин сайдыытын Президентскэй диэн ааттанар программатыгар 2002 — 2006 с.с. 33,3 млрд солк. кірµллµбутэ да, 22 — 23 эрэ млрд солк. кэриІэ бэриллибитин правительство билиммитэ. Онтон кэлин сылларга дьэ тіґі µ-харчы кірµлµннэ? Ити 5 млрд солк. индексациялаатахха 2009 с. бюджетыгар (инфляция тэтимэ Саха сиригэр: 2002 с. — 112,1 %, 2003 с. - 111,8%, 2004 с. - 110,8%, 2005 с. - 112,1%, 2006 с. - 119,0 %, 2007 с. — 111,8%, 2008 с. — 110%?) 10,7 млрд солк. кірµллµіхтээх этэ. Итиччэ µп бюджет ороскоттаах іттµн 13,3%-гар тэІнэґиэхтээ±э (2001 с. таґыма). Ону баара 2009 с. бюджетыгар 4 млрд 891 міл 478 тыґ. солк эрэ, о.э. бюджет ороскуоттаах іттµн 6,1%-на кірµллµбµтэ.

Онон, хомойуох иґин, барыта хайдах эрэ президеммит программнай ыйыыларыттан µксµгэр тіттірµтэ тахсан иґэргэ дылы, аграрнай политика ата±ар буолбатах тібітµн оройунан туруоруллубукка холоонноох.

Уопсайынан, тыа хаґаайыстыбатын салаатын кэлиІІи чімчікі салайааччылара В.А. Штыров ыйыытынан салайтарбатылар диэн тµмµк oІopopгo 굴эллэбит. Министерство аппарата аґары µллэн, онуоха эбии баґаам элбэх быыґык — хааччыйар, операторскай эІин тэрилтэлэр µіскээннэр быґаччы тэрийэр µлэнэн хайалара да дьарыктаммат. Бэйэ бэйэлэрин хардары-таары хонтуруоллаґыынан, биир дьо±ус кумаа±ыны сэттэ тµґµмэхтээн быґаарыынан, отчуоттары суруйуунан эІин эрэ µлµґµйэллэр.

Дьэ итиччэтигэр тібітµн оройунан туруоруллубут аграрнай политиканы эргитэ тутан ата±ар µктэннэрии дьаґалларын сµрµн ис хоґооно диэн тугуй?

Бастакытынан, бары быыґык тэрилтэлэр µлэлэрин ырытан кірін кооперативнай, акционернай тірµккэ оло±уран саІалыы уларытан тэрийэн, президент В.А. Штыров ыйыытын кытаанахтык тутуґан тыа хаґаайыстыбатын табаарын быґаччы оІорооччулар хонтуруолларыгар туруоруохха наада.

Иккиґинэн, µп-харчы сµµрµгµн хайысхатын тосту уларыттахха эрэ кыаллыа±а. Государственнай бюджет, баан кредитин харчыта, бюджет тас іттµттэн киирэр бары µп-харчы урутатан табаары оІорооччу сиэбигэр, ханна да таарытыллыбакка, киирэр буолла±ына эрэ ити сорук санаа хоту толоруллуо±а. Бары быыґык тэрилтэлэр (государство, муниципалитет гиэннэриттэн уратылар) сµнньµнэн табаары оІорооччу эргитэр-урбатар (оборотные средства) харчытын суотугар µбµлэниэхтээхтэр. Онуоха усулуобуйаны туруорааччы табаары оІорооччу буолуохтаах.

Ґсµґµнэн, тыа хаґаайыстыбатын Саха сирин тірµт олохтоох омуктарын ийэ уонна тыын культураларын сайдыытын тірµттээтэр тірµтµн курдук сыаналаан итиэннэ эмиэ президент В.А. Штыров ыйыытын толорон государство µбµлээґин кээмэйин республика государственнай бюджетын ороскуоттаах іттµн 15 %-гар тириэрдэр сорук турар.

Тиґэ±эр агранай политиканы ата±ар туруорууга чопчу этиилэр

1. Государство хаґаайыстыбалар дохуоттара хаІаатар хаІаан эргитэр-урбатар µптэрэ (оборотные средства) улам µксээн иґэрин хааччыйар политиканы олохтуурун ситиґиэххэ наада. Дьэ ону хайдах ситиґэбит?

Бастакыта, тµргэнник буорту буолар бородууксуйаны (µµтµ, о±уруот аґын, хортуоппуйу, балыгы) государство атыылаґан (госзакуп) ылыахтаах. Федеральнай сокуон ону кіІµллµµр эрэ буолбатах, модьуйар. Онуоха государство атыылаґар сыанатын, ол сокуон быґыытынан субъектар правительстволарын кытары сібµлэґиннэрэн туран РФ правительствота быґар. Ити сокуон ирбэт чэІ муус олбохтоох Уґук Хоту дойдуга федеральнай бюджеттан дотацияны туруорсарбытыгар кыа±ы µіскэтэр.

Чэ, холобура, государство сылга 100 тыґ. т. µµтµ оннук-маннык «дотация», «субсидия» эІин диэн тылларга суулаабакка эрэ киилэтин 30-туу солк. атыылаґан ыллын уонна государственнай да, муниципальнай да, чааґынай да эргиэн тэрилтэлэрин ніІµі батардын. Ити µµттэн 20 тыґ. тоннатын µµтµнэн, 80 тыґ. тоннатын арыынан батардын. Онуоха государство 3 млрд солк. ороскуотурар. Итинтэн 20 тыґ. тонна µµтµ киилэтин 20-лии солкуобай эргиэмсиктэр µірµµнэн ылыахтара, онон 400 міл солк. государство хааґынатыгар тіннір. 80 тыґ. тонна µµттэн 320 т арыы оІоґуллар. Ону, ама, эргиэмсиктэр 100-туу солк. ылыахтара cyo±a дуо? Ол аата итинтэн эмиэ 320 міл солк. тіннірµллэр. Оччотугар государство барыта 2 млрд 280 міл ороскуоттуур. Бµгµн 1 млрд 750 міл солк. субсидияны тілµµр, араастаґыыта 530 міл солк. тахсан кэлэр. Ити сууманы ыраах ойдон-быстан олорор нэґилиэктэргэ баар сабыылаах тэрилтэлэрин µµтµнэн хааччыйан іссі а±ыйатыан сіп. Хайа, ону таґынан государственнай, муниципальнай эргиэн тэрилтэлэрин киллэринэр µптэрэ µксµі турда±а дии. Оттон правительство µбµ-харчыны сµіґµ муоґун-туйа±ын аайы иилэр политикатын тохтотто±уна, адьас да ночоотурбат. Јссі ороскуота сарбыллыан сіп. Итинник политика олохтоноро буоллар, ыраах ойдон, суола-ииґэ суох олорор нэґилиэктэр µµттэрин то±о-xopo туттаран тіґі эрэ абыранар этилэр. Хаґаайыстыбалар µп-харчы іттµнэн тута дыгдас гына тµґµіхтэрэ эбитэ буолуо. Итиниэхэ эбии µµккэ, о±уруот aґыгар, хортуоппуйга, балыкка федеральнай бюджеттан дотацияны кµµскэ туруорсар наада.

Иккиґинэн, µіґээ ахтыллыбытын курдук, биґиги ханна да суох µчµтэй хаачыстыбалаах эти дэлэйдик oІopop кыахтаахпыт. Онуоха оІорбут бородууксуйаны батарыы политикатын кыайа-хото тутан быґаарыахха наада. Оттон ол астыыр-µіллµµр аныгылыы, аан дойду стандартыгар сіп тµбэґэр технологияны баґылыы иликпитинэ, кыаллыбат суол. Сµіґµнµ ілірір эрэ технологиянан (убойный пункт) муІурданымыахха, ол диэн сµлэр, хол-буут араарар эрэ ньыма. Этин, иґин-µіґµн эрэ буолбатах, тириитин, уІуо±ун, бэл, тµµтµн, былчархайдарын, хара±ын, муоґун-туйа±ын кытары астаан-таІастаан рынокка тahaapap бастыІтан-бастыІ технологияны баґылыыр сорук турар. Табан дьаґаннахха, тас рынокка та±ыстахха, эти oІopyy µрдµк дохуоттаах салаа±а кубулуйуон сіп. Россия бідіІ куораттарыгар, ол иґигэр Мирнэйгэ, Нерюнгрига «Деликатесы Якутии» диэбит курдук эргинэр кииннэри аґыталыахха. Ол барыыґа эмиэ табаары оІорооччуга быha тиксэрин курдук дьаґаныахха.

Ґсµґµнэн, куораттарбыт тула µµтµ, о±оруот аґын, хортуоппуйу оІорууга идэтийбит хаґаайыстыбалары тэрийтэлиэххэ наада. Питер куорат эргининээ±и хаґаайыстыбалар µµтµ буочуканан тиэйэ сылдьан атыылаан, о±оруот аґын, хортуоппуйу харайыы технологиятын баґылаан, сыаната ыараабытын кэннэ кыґын атыылаан рентабельностарын таґымын 180%-Іa диэри µрдэппиттэрин былырыын саас тиийэ сылдьан истэн-кірін итэ±эйбиттээхпин.

Урут научнайдык ырытыллан оІоґуллубут cµіhµ иитиитин уонна хонуу µлэтин тэрийии системалара эргэрдилэр. Ону саІардан оІорон идэтийии, оІоруулаах кµµстэри таба аттарыы боппуруостарын сіхсµйэр, рынок кµµґµнан да (оптовый), биирдиилээн да (розничный) атыылыыр ситимин наука±а оло±уран тэнитэр кэм кэллэ дии саныыбын.

2. Урут аграрнай политика эргийэр киинэ хаґаайыннааґын хайа кірµІµн ійµµбµт диэнтэн са±аланан баран кэлин хайа да хаґаайыстыба буоллун табаарынай бородууксуйалары оІорооччулары барыларын ійµµбµт диэн тµмµктээґиІІэ оло±урбута.

Билигин ити концепция уларыйыахтаах. Хаґаайыстыбалар сµрµн сыаллара — производствоны кэІэтэн элбэх µлэ миэстэтин таґаарыы. Ґчµтэй хамнастаах буолуохтаах. Государство, чааґынайыттан-бааґынайыттан          да, коллективнайыттан-кооперативнайыттан да тутулуга суох, тыа сиригэр бµтµн омукпут тыынын іллійµгэр кубулуйбут ити государственнай, социальнай соругу ситиґиилээхтик быґаарар хаґаайыстыбалары хото ійµіхтээх. Ол бідіІ бааґынай хаґаайыстыбалара, кооперативтар, агрофирмалар, ГУП-тар эІин. Ыаллартан µµтµ хайдах тутар туґунан µіґээ сиґилии тохтообуппут.

БідіІ производствоны ійііґµн чопчу ханнык дьаґалларын олохтуохха сібµй?