Аан дойдуну бµµс-бµтµннµµ сабардаан ааІнаан иґэр кризис ордук тыа сирин дьонун-сэргэтин дьыл±атыгар ыар тыыннанара чуолкай буолла.

БµгµІІµ тыа сирин сµрµн иэдээнэ µчµгэй хамнастаах µлэ миэстэтэ суо±а буолар. 1991 сыллаахха тыа хаґаайыстыбатын бородууксуйатын оІорон 63,4 тыґ. киґи хамнастанара. Ити кірдірµµ 2008 сыл тохсунньу 1 кµнµнээ±и туругунан 9,6 тыґыынча±а диэри кі±µрээтэ.

Дьиэ кэргэн экономикатын сайыннарыыга туґуламмыт политика ahapы yhaaн хаалан саха аймах µксэ кыара±ас, сииктээх, xapaІa хотоІІо симилиннэ. Ити политика президеммит В.А. Штыров эппитинии, тыа хаґаайыстыбатын сайдыытын тэрээґин уонна caІa технологияны олохтооґун іртµнэн муннукка хаайда («организационный и технологический тупик»). Ону тэІэ тус бэйэ кімі хаґаайыстыбаларыгар µлэлиир дьон µлэлэрин ыстааґа аа±ыллыбакка, пенсионнай, страховой уонна медицинскэй фондаларга тµґээни тіліібіт буоланнар, быстар кыра пенсияланар ыар дьыл±аланнылар. Ону сэргэ уоппуска, ірібµл кµн, ыарыйдахтарына бюллетень да, дэІ-оґол та±ыста±ына страховка да µбµттэн-харчытыттан букатыннаахтык маттылар. Ити этиллибити 2007 с. республика±а 100 тыґ. тус бэйэ кімі хаґаайыстыбата баарыгар сыґыары тутан кірдіххі, бµгµн саха аймах хайдах олохтоо±ун-дьаґахтаа±ын таба ійдµіххэ сіп дии саныыбын.

Тыа хаґаайыстыбатын µлэтэ-хамнаґа экономика кіІдій ночооттоох салаатыгар кубулутуллан, аґы-µілµ оІорон тahaapap дьон дьиІинэн хотугу надбавканан да, оройуоннаа±ы коэффициенынан да туґамматтар. Инньэ гынан тыа си­рин дьонун-сэргэтин чэрдээх илиитин кµµґµнэн айа±ын булунар іртµн µксэ быс­тар дьадаІы олохтонор чинчилэннилэр.

Тыа хаґаайыстыбатын бородууксуйатын оІоруунан бµµс-бµтµннµµ кэриэтэ Саха сирин тірµт олохтоох омуктарын дьоно дьарыктаналларын быґыытынан итинник социальнай іртµнэн сиэрэ суох быґыы-майгы олус сытыы политическай ис биэтэстэнэр. Ону туох да мунаа±а-міккµірэ суох хаґыыра сытар государственнай статистика маннык сыыппаралара да туоґулууллар: 2007 сыл­лаахха тыа хаґаайыстыбатын µлэґитэ ыйга ортотунан 7344 солк. аахсыбыта, о.и. ыанньыксыт хамнаґа 5398 солк., тракторист — 5480, сылгыґыт — 4163, хонуу µлэґитин гиэнэ 4367 солк. этэ. Оттон ити кэмІэ орто хамнас кээмэйэ республи­ка±а 19409 солк., промышленноска — 25129 солк. тэІнэспитэ. Итинник быстар кыра хамнастарын дуомун да±аны тыа хаґаайыстыбатын табаарын быґаччы оІорооччулар µгµс сиргэ уу харчынан ылбаттар, этинэн-арыынан мастарын-отторун тиэйтэрэн аахсаллар. 2007 сыл IV кварталыгар нэґиилэ иитинэн олорор µбµн-харчытын кээмэйэ µлэлиир киґиэхэ 7267 солк. быґыллыбыта. Дьэ, ону кытары тэІнээн кірµІ.

Маннык социальнай іртµнэн ата±астабыллаах политиканы кэлэр іртµгэр истэ-истэ истибэтэ±э, билэ-билэ билбэтэ±э буолар, ону aahaн сиэрдээх эбэтэр демократия µйэтигэр сіп тµбэґэр курдук диэн дьэбэлэйдэґэ сатыыр хайдах да±аны табыллыбат.

Тыа хаґаайыстыбатын быстыы-ойдуу туругар государство омсолоох политиката тириэртэ. Ону, чіміхтµµ тутан эттэххэ, тыа хаґаайыстыбатын наукаларыгар Россия биир бідіІ академига, Госдума аграрнай боппуруостарга комитетын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы В.И. Кашин суруйарынан, маннык чахчылар туоґулууллар:

1. Тыа хаґаайыстыбатын сыана араастаґыыта (диспаритет) буомурта. Сыана Россия±а промышленность табаарыгар тыа хаґаайыстыбатын бородууксуйатын гиэнинээ±эр 4 — 5 бµк тµргэнник ыарыыр. Холобура, 1 т дизелüнэй уматыгы баа´ынай  1990 сыллаа±ар бµгµн 10 — 12 т³гµл элбэх эти эбэтэр µµтµ батарда±ына эрэ атыыла´ар кыахтаах.

2. Ас-µ³л бородууксуйатын батарыы рыногын табыгастаахтык сайыннарыыга государство адüас да кы´аллыбат курдук. Госстатистика к³рд³р³рµнэн, Россия±а тыа ха´аайыстыбатын предприятиеларын 28, фермердэр 22%-ра эрэ о²îрбут бородууксуйаларын рынокка та´аарар кыахтаахтар. Оттон Саха сиригэр итини хайалара да аа±ан-суоттаан к³рб³ò³±³ эрээри, онтуката да суох, µрэх ба´ыттан µµтµ-эти тиэйэн киллэрии äýáèãèñ кыаллыбатын ки´и барыта да ³йдµ³н с³п. Дüокуускайга баар баа´ынайдар рыноктара диэн ааттанааччы,  ис дüè²эр, быы´ык-µспµкµлээн атыы´ыттар кµннµµр-кµ³нэхтиир туоналарыгар кубулутуллубута мэëдüэ±ý суох.

Истэн-к³р³н итэ±ýéè², государствобыт тыа ха´аайыстыбатын табаарын о²орооччуну эмиэ сирэйэ-xapa±a суох µктэтэрин (Саха сиригэр) маннык сыыппаралар туо´улууллар:

Бородууксуйа                Рынок сыаната,     Государство тутар

кг/солк.               сыаната, кг/ солк.

Yµò                                30 - 50                           20

Хортуоппуй                   30 — 50                      11

Хаппыыста                      30 — 35                     12

Сµбµ³кµлэ                        50                            15

Бу сыыппараларга ки´и ³йд³³б³т³ туох баарый? Америка±а государство фермердэр о²орбут рынокка батарбатах бородууксуйаларын ночоотуран туран лаппа µчµгэй сыана±а атыыла´ан (госзакуп) ылар. Соро±ор ол табаарын кыайан батарбакка, сытытан баран та´ааран уматан кэби´эр. Оттон би´иги правителüствобыт федералüнай сокуон ò³´³ эмэ сорудахтыырын, республикабыт Конституционнай суута модüуйарын µрдµнэн (Конституционнай суут yypaa±a сы´ыарыллар) итинник атыыла´ыыны (госзакуп) тэрийбэт, со±отуопкалыыр боломуочуйаны ол-бу быы´ык тэрилтэлэргэ сµктэрэн тыа ха´аайыстыбатын табаарын бы´аччы о²орооччуну сµµрдээн а´ыыр политиканы т³рµттµµр. Государство бюджетыттан µбµлээ´инэ улам сарбылыннар сарбыллан и´эр. Тыа ха´аайыстыбатыгар ССРС баай а±ай бюджетын ороскуоттаах ³ртµн сыллата 12 — 25%-на бэриллэрэ, отòон бµгµ²²µ быста дüадайбыт Россия гиэнин 1,2%-нын кэрè²инэн эрэ µбµлэнэр.

Бэчээккэ суруйалларынан, Белоруссия±à тыа ха´аайыстыбатын сайдыытыгар государство бюджетын ороскуоттаах ³ртµн 20-чэ бырû´ыанын биэрэллэр. Би´иги курдук хотугулуу айыл±алаах Норвегия±а тыа ха´аайыстыбатын табаарын о²îрооччу ³л³р³р µбµн 68%-нын государство к³м³ харчыта толуйар. Ити к³рд³рµµ Европейскай Союз дойдуларыгар 33%-²à, АХШ-ка — 28, оттон Россия±а 6%-²à тэ²нэ´эр. Эмиэ академик В.И. Кашин бигэргэтэринэн, биир гектарга та´аардахха, государство к³м³т³ Канада±а — 188 долларга, АХШ-га — 324, Япония±а — 473 (16555 солк.), оттон Россия±а 13 долларга (455 солк) эрэ тэ²нэ´эр.

Саха сиригэр 2001 сыллаахха тыа ха´аайыстыбата оччотоо±у бюджет ороску­оттаах ³ртµн 13,3%-нан ту´аммыта, оттон 2009 сылга ити к³рд³рµµ 6,1 %-²a диэри тµстэ!

4.  Государство салайар аппараата кэлин сылларга му²утуурдук µллµбµтµн µрдµнэн экономика аграрнай секторыгар ба´аам элбэх быы´ык тэрилтэлэр µ³скэтилиннилэр. Олор бука бары, президеммит В.А. Штыров тылынан эттэххэ, тыа ха´аайыстыбатын табаарын бы´аччы о²орооччу сµмэ´инин оборон байан-тотон олороллор. Ил Тµмэ²²э ³р³спµµбµлµкэбит тыатын сирин 2002—2006 сылга социалüнай-экономическай сайдыытын программатын туолан и´иитин ту´унан áoïïypyo´y дüµµллэспит парламентскай истиè кыттыылаахтарын сµбэлээ´иннэригэр бюджет µбµн-харчытын 60-ча, кредит гиэнин 90-ча %-нан быы´ык тэрилтэ­лэр ту´аналлар диэн суруллубута.

Ити адüас чуолкай. Сыллата тыа ха´аайыстыбатыгар 4 млрд солкуобайтан ордук бэриллэр диэн пропагандистскай тосхоллоох тыл-³с баар. Ити 4 млрд сол­куобайтан 1 млрд солк. ордуга бюджет тэрилтэлэригэр бэриллэр. Холобура, ветеринарнай сулууспа 800—900 м³л солк. ороскуоттуур. Ветеринария диэн — бу cµ³hµ медицината. Ки´и медицинатын ороскуотун òî±î эрэ алмаас, нефтü, газ промышленно´ыгар илдüэн сыбаабаттар эбээт!

Эбэтэр баан кредитин бырыпыанын сабыы ороскуотун ылыахха. Ол µбµ-харчыны тыа ха´аайыстыбатын табаарын о²орооччу ылбат, баан ыйыстар. Тааттаттан Муома±а от тиэйдэхтэринэ, ол µбµн-харчытын эмиэ быы´ык тэрилтэ сиэбигэр уктар. Дüэ ити курдук эридüиэстээтэххэ табаары бы´аччы о²орооччуга бµääüµ³т µбµн-харчытын муо´а-тóйа±а эрэ кэриэтэ тиксээхтиир...

У´ук Хоту сиргэ дойдулаах а±ыйах ахсааннаах омуктарга бултаа´ын-балыктаа´ын, таба иитиитэ, сахаларга ынах сµ³´µнµ, сылгыны ииттинии — бу би´иги омук бы´ыытынан тµ² былыргыттан µгэс о²остон айахпытын ииттиммит µлэбит-хамнаспыт буолар. Хайа да омук ийэ кулüтуратын (материалüная кулüтура) та´ыма кини сµрµн µлэтиин-хамна´ын (производство) уонна онтон бы´аччы тутулуктаах оло±ун-дüа´а±ын (быт) кулüтуратын та´ымынан бы´аарыллар. История кэрý´элииринэн бары омук барыта тµ² былыр a±a уустарынан олорор эрдэхтэринэ итигэстээн (собирателüное производство) айа±ын ииттинэрэ µhµ. Онтон бултуур-алтыыр буолбуттар, иннüэ гынан булт судургу тэрилин о²остор идэлэммиттэр. Ол ийэ кулüтураларын сайдыытын са±аланыыта эбит. Кэлин cµ³hµ ииттинэн, сири î²îñòîí оттуур-мастыыр, сири та²астыыр тэриллэри айбыттар. Биис уустарынан олорон сирдэрин ý²ин былдüа´ан сэриилэ´эр адüынаттаммыттар. Онон аны сэрии сэбэ-сэбиргэлэ наада буолбут. Онтон мануфактура тэринэн индустриалüнай µлэни ³²³йбµттэр, билигин сорох сайдыылаах дойдулар геннай технология µйэтигэр киирэр хал±аны к³рд³³н эрэллэр.

Омук-омук ки´и аймах айар кµµ´µн (цивилизациятын) итинник кирилиэс кэмнэрин урутаан-хойутаан дабайаллар эбит. У´ук Хоту сир а±ыйах ахсааннаах омуктара ки´и аймах цивилизациятын бултуур-алтыыр, би´иги, сахалар — аграрнай (сири о²îстунар) кэрдиис кэми талан ылбатахпыт. Ити би´иги историческай дüûë±àбыт буолар.

Онон государство би´игини омук бы´ыытынан сайыннарыан ба±арар буолла±ûна, тµ² былыргыттан µгэс о²îстубут µлэбитин-хамнаспытын, эстэр суол айа±ар µтэйбэккэ ³йµ³х тустаах. Ол µлэбит-хамнаспыт кулüтуратын та´ыма µрдээтэ±инэ, олохпут-дüа´ахпыт кулüтурата да±аны сайдûà±а, оччо±о ис тыыммыт (ду­ховная кулüтура) кулüтурата эмиэ чэчириэ±э. ¥чµгэй астаах-та²астаах, дüиэлээх-уоттаах, олохтоох-дüа´ахтаах омук эт-хаан да ³ртµнэн (физическая кулüтура) чэгиэн-чэбдик буолара чуолкай. Хотугу омуктар, би´иги, ийэ, салгын уонна буор куттарбыт (материалüная, духовная, физическая кулüтуры) сайдар суоллара итинник хайысхалаах дии саныыбын.

Тыа ха´аайыстыбата хайа да дойдуга государство к³м³л³сò³±µнэ сайдар кыа±а суо±ун µ³ðýõòýýõ ки´и барыта ³йдµµр. To±o диэтэххэ, капитал тыа ха´аайыстыбатыгар экономика хайа да салааларынаа±ар бытааннык эргийэр. Нüирэй ынах буолан µµтµ биэриэр диэри 4 сыл aahap, аны ол т³рµ³±µн идэ´э о²остоору кырата ³сс³ 2 сылы к³´µòэ±ин. Сир µµíµµòµí сылга биирдэ биэрдэ±инэ махтал. М³лµйµ³нµнэн сыаналаах комбайны² сылга 20-чэ хонукка µëýëýýí баран ³лµгµрбµт капитал буола кµлµгµрэр. Оттон арыгы а´ынан эргинээччи ити кэм²э капиталын аата-ахсаана суох элбэхтик эргитэ oxcyo±a, ол аайы µбэ-aha кµµгэн курäóê µëëµ³±ý.

Оччотугар би´иги омук бы´ыытынан ки´и аймах цивилизациятын бултуур-алтыыр, аграрнай кэрэниис кэмигэр µйэлэртэн µйэлэргэ чаардаан хаалар дüыл±алаахпыт дуо диэн ыйытык µ³скµµр. Суох, оннук буолар ту´а суох! Би´иги ин­дустриалüнай µйэ киэлитигэр сыыйа кимэн киирэр соруктаахпыт. Сыыйа диибин. Эмискэ кµргµ³мµнэн òî±î аннüан киирэр кыа±а суохпутун билинэргэ кµ´эллэбит. Кэлин дüон мотуогун туох да, ким да тохтоторун аата суох. Ити µйэбит уталытыллыбат уратыта. Ол модун мотуокка бытана-батана киирдэхпитинэ, омук бы´ыытынан суураллан-суухаллан µйэлэр кирбиилэригэр к³мµллµ³хпµт. Оччо±о били £кс³кµлээх к³рµµлэммитинии:

Ааттаах омуктар

Apa±ac-майдаан аккымалларыгар

аннüан кээ´иэхтэрэ...

Дüокуускай уобаласка

дüîкуут диэн

дüох омук,

дüон буолан и´эн

дüо±улланан хаалта µhµ, — дэ´иэхтэрэ...

Оччотугар дüэ хайдах буолабыт?

Тµ² былыргыттан µгэс о²îстуммут µлэбитин-хамнаспытын барыыстаах салаа±а кубулуттахпытына эрэ ыал буолуохпут. ¥лэбит-хамнаспыт да тахсыа±а, о±обут-уруубут да кэлиэ±э.

Саамай кутталлаа±а баар, тыа ха´аайыстыбата ê³²ä³é ночооттоох салаа±а кубулуйан, хамнастаах µлэ миэстэтэ суох буолан, хамнас, пенсия быста а±ыйаан тыа сириттэн ыччаппыт бастû²а кµргµ³мµнэн кµрэнэн эрэр. Ол да кµрэммит омукпут сµ³гэйин àтын сиргэ ытыс µрдµгэр тµ´эрэн ылбаттара чуолкай. Итинник иэдээн содулун дýáèãèñ ³éäµ³õõý с³п. Ону тохтотор суол чоро² со±отох — т³´³ кыалларынан тыа сиригэр элбэх µлэ миэстэтин та´аарыахха уонна µлэ´ит дüон хамна´а µрдµµрµн сити´иэххэ наада.

Оттон тыа сиригэр µлэ миэстэтин маассабайдык ынах, сылгы cµ³hµ, таба, килиэккэ±э иитиллэр кыыл ахсаанын элбэттэххэ, о±уруот а´ын, хортуоппуйу, бурдугу ы´ыыны кэ²эттэххэ эрэ дэлэтиэххэ с³п. Экономика атын хайа да салаатын тµргэн µлµгэрдик чэчирэтэ охсор кыаллыбатын бы´ыытынан. Ону сэргэ, биллэн турар, олохтоох промышленно´ы сайыннарар соруктаахпыт.

Государство бµгµ²²µ ыытар политиката cµ³hµ ахсаанын кµµскэ кыайан элбэппэтэ. Ол статистика маннык сыыппаралартан к³ст³р.

1990                 2002                    2007

ынах cµ³hµ	409201	299102	247869
Сылгы	199537	130828	134211
Таба	380028	134882	181673
Сибииннüэ	110906	41767	27412
К³т³р	1287743	815530	651137

К³ст³рµн курдук, тыа сиригэр саамай µгµс µлэ миэстэтин та´аарар, ордук эл­бэх дохуоту биэрэр салаа±а ынах cµ³hµ ахсаана а±ыйаатар а±ыйаан и´эр. Ити салалтаны дüиксиннэриэн с³п этэ. Ону баара правителüствобыт туппута торуоска. Дизелüнэй уматык лиитэрэтин сыаната 2004 сыллаахха 11 солк. этэ, бµгµн — 30-тан тахса солк. Оттон государство киилэ µµтµ оччотоо±уга да, билигин да 20 солк. со±отуопкалыыр.

Аны туран 2008 сылга ыанар ынах 25,8%-на эрэ сµ³´µлэрин ахсаанын элбэтэн µлэ миэстэтин та´аарар интэриэстээх ха´аайыстыбаларга турара. Ол аата государственнай бюджет µбµн-харчытын тµ³рт гыммыттан µ´э cµ³hµ ахсаанын элбэтэн, µлэни-хамна´ы кэ²этэн µлэ миэстэтин та´аарыыга, сµрµн фонданы ха²атыыга ту´алаабат, тутатына ороскуоттанан, сиэнэн-туттуллан (потребление) и´эр. Бµääüµ³ò µбµн-харчытын cµ³hµ т³б³тµн ахсаанынан тµ²этии сымыйанан суруйан оò÷óîòтаа´ыны (приписка) µ³скэттэ.