Лицейи хайдах кемускуубут?

Быйылгы µірэх дьыла Республика Лицейигэр ыар охсуулаах буолла. Тохсунньу ый саІатыгар 11 кылаас µірэнээччитэ (кинини Леня диэххэ) каникул кэмигэр тіріібµт нэґилиэгэр тахсан баран, саІа дьыл кэнниттэн Дьокуускай куоракка киирэн аймахтарыгар уонна табаарыстарыгар хоно сылдьан эмискэ суорума суолламмытын 2-с ГОМ µлэґиттэрэ булан, бэйэ±э тиийинии диэн тµмµк оІорбуттара. О±о ийэлээх а±ата, аймах-билэ дьоно, µірэтэр учууталлара – бары ыар сµтµктэммиппит, биґиги оскуолабытыгар ыарахан кµннэр µµммµттэрэ.
Алдьархай тахсыбытын туґунан хара сонуну истээт да сол кµн Ґірэх министерствотыгар биллэрбиппит, ніІµі кµнµгэр туґааннаах республиканскай киинтэн специалистар кэлэн учууталларга психологическай кімі (дебрифинг) оІорон µлэлэґэн барбыттара. О±олор каникулга сылдьар буолан µлэ ити кірµІµнэн кэлин хабыллыбыттара.
Быґылаан туґунан саамай тиражтаах хаґыаттар нууччалыы, сахалыы элбэхтик суруйбуттара, сорох биллэр хаґыаттар хос-хос таґааран ыас оІостубуттара. Ону аа±ар биґиэхэ олус ыарахан этэ, тустаах дьоІІо іссі ыарахана биллэр суол. Бу тµбэлтэттэн сиэттэрэн Республика Лицейигэр о±ону ылыы, иитии балаґыанньата уларыйыахтаа±ын аа±ааччыга тиэрдэр, кыаллар буолла±ына сµбэ-ама уонна ійібµл ылар кыґал±ата кыґайан бу ыстатыйаны суруйдубут.

Аныгы кэм уонна ыччат

КэлиІІи кэмІэ ыччат доруобуйата биллэрдик мілтіібµтµн туоґулуур элбэх информация баар. Холобур, Республиканскай балыыґа ортопедтравматолога И. Индеев «Якутск Вечерний» хаґыакка интервьюта этэринэн, кэнники уон сыл иґигэр куорат о±отун уІуо±а тостуута 4-6 тігµл элбээбит. Оттон о±олор ис туруктара тіґі кэбирээбитин кээмэйдиир ньыма іссі айылла илик эбээт. Мин санаабар, о±о уйул±ата кэґиллэн, кини физическэй доруобуйата мілтµµрµнээ±эр, ис туруга кэбириирэ іссі кµµскэ барда.
Телевизор. Телевизор, видео буортулаах дьайыытын туґунан элбэхтик сурулунна, ону хатылаамыым.
Интернет. Јскітµн урукку о±о ырата велосипед, мотоцикл эбит буолла±ына, билиІІи о±о ирдэбилэ компьютер, компьютернай оонньуулар, интернет сибээс. Компьютер элбээбитэ µчµгэй курдук. Ол эрэн µчµгэйбит куґа±аннаах. Оонньууга µлµґµйэн, µірэнээччилэр тµµІІµ компьютернай кулууптарга баран хонон-сµтэн хаалаллар, режими кэґэллэр. Бэл, µрдµк µірэххэ тиийэн баран, кµнµстэри-тµµннэри оонньоон µірэхтэриттэн уґуллан тінніллірі эмиэ баар суол.
Дьэ, ол гынан баран, µчµгэйи да±аны, куґа±аны да ілгімнµк, кµµскэ тар±ата турар аарыма кыыл - интернет. Араас интэриэстээх дьон интернет форумнарыгар тµмсэллэр, санаа атастаґаллар, ардыгар туґалаах дьыаланы тэрийэллэр. Интернеккэ киирэри сатыыр киґи оло±ор, µлэтигэр наадалаах информацияны тіґінµ кыайарынан сомсор кыахтаах. Ол гынан баран интернет кімітµнэн араас кыдьыктаах, тиэрэ ійдібµллээх дьон эмиэ тµмсэр кыахтаммыттара туох µчµгэйи а±алыай? О±олор интернеккэ киирэн бастаан виртуальнай эйгэлэнэллэр уонна ол «суох эйгэни» кытта кµннээ±и олохторун ситимнии сатыыллар, ол тµмµгэр араас буортулаах ійгі-санаа±а сыстыбыттарын, ылларбыттарын бэл тіріппµттэрэ да билбэккэ хаалаллар.
Неформальнай біліхтір. Биллэрин курдук, аныгы ыччат араас истииллээх культураны батыґабыт диэн ааттаан біліхтіргі хайдыґар: панк, рокер, гот, эмо уо.д.а. Урут муода барыта маІнай Дьокуускайтан тэнийэр эбит буолла±ына, билигин интернет, видео, сотовай телефон кімілірµнэн чыпчылыйыах тµгэнэ куоракка да, тыа±а да тэІІэ тиийэр.
Хайысхаларбыт элбээн иґэллэр, бэйэлэрин кэккэлэригэр угуйар албастара сайдан иґэр. Саха сирин нэґилиэнньэтин чиэппэрэ олорор Дьокуускайыгар бу быґыы-майгы балысханнык кэІээн, дириІээн иґэр. Ґгµс маннык біліхтір олохторун ис хоґооно кµнµстэри-тµµннэри кµµлэйдээґин, табах тардыыта, арыгы-пиибэ утахтаныы, наркотигы боруобалааґын, сексуальнай уопуттаныы. Сорох біліхтір (холобур эмо салаата) киґи ілбµтµн кэннэ оло±о сал±анар, онон сиргэ олорон эрэйдэниэх-муІнаныах кэриэтэ ілбµт ордук диэн ійдібµлµ тар±ата сатыыллар. 
Куорат киэІ уора±айыгар ыґыллан эбиллэ-кі±µрµµ, уларыйа-тэлэрийэ турар ыччат біліхтірµн бµтµннµµтµн хонтуруоллааґын биирдиилээн оскуола кыа±ын таґынан, бобо-хаайа сатыыр отой да кыаллыбат дьыала.
Бу біліхтірµ идеологиянан хааччыйыы Интернет ситимин, видео-киинэлэр ніІµі барар. Ґчµгэйдик ырытан кірдіххі, бу бэйэтин дьаалытынан бара турар быґыы-майгы буолбакка, научнай тірµккэ оло±урар, элбэх µп-харчы хааччыллыылаах, кимнэрэ-туохтара биллибэт улахан кµµстэр утумнаахтык дьарыктанар µлэлэрин тµмµгэ быґыылаах. Ол кµµстэр туох сыаллаах-соруктаах µлэлииллэрин саба±алыы, ырыта сатааґын бу ыстатыйа кээмэйин таґынан.

Лицейгэ киирии

Республика Лицейэ µгэс буолбут уратыта - µірэнээччи сµµмэрдэнэн киириитэ буолар. Бэґис кылааска Дьокуускай куоракка олорор эрэ о±о туттарсар, онуска республика араас улуустарыттан, куораттарыттан кэлэн экзамен туттараллар.
Лицей балачча µрдµк ситиґиилэрдээ±ин быґыытынан, дьоІІо-сэргэ±э РЛ туґунан аґара тµґµµлээх ійдібµл баар. Бэйэм илэ кулгаахпынан истибитим: «О±о±ун РЛ-гэ биэр да, туох да проблеманы билиэІ суо±а дииллэр», - диэн.
Истэргэ µчµгэй эрээри, олох остуоруйа буолбатах. Лицейгэ да±аны син биир дьон тэІинэн дьон µлэлии-хамсыы сылдьабыт, биґиги да итэ±эспит-быґа±аспыт, сыыґабыт-халтыбыт элбэх. Ґірэтэр да о±обут халлаантан айыллан тµспэт, бэйэтин улууґуттан, оскуолатыттан, тірµт эйгэтиттэн тиийэн кэлэр. Онус кылааска 100-тэн тахса о±о киирэр, мантан µгµґэ тыа о±ото. Сорох о±олор «биґиги оскуолабытыгар табахтыыры да, пиибэ иґэри да бопсо сатаабаттар» диэн аґа±астык кэпсииллэр. Ити тыа±а да, куоракка да тэІинэн кістір хартыына. Табахха хайыы-µйэ убаммыт буолан «кыайан быра±ар кыахпыт суох» диэн дьиэлэригэр тіттірµ айаннаабыт о±олор эмиэ бааллар! Алкогольнай утахтары иґэн тіттірµ барааччылар ахсааннара элбэх буолар.  
Онус, уон биирис кылааска 250-ча о±о µірэнэр, µіґээ этэн аґарбыппыт курдук, µксэ улуус о±ото. Онон интернакка баар 120 эрэ миэстэбит улахан былдьаґык. Элбэх о±о «куоракка баар аймахтарбытыгар олоруохпут» диэн дуогабардаах туттарсаллар. Ол гынан баран, µгµс тіріппµт о±отун аймахтарыгар олордор кыахтаа±ын µрдµнэн, «коллективка µірэннин», эбэтэр «сахалыы µчµгэйдик биллин» диэн интернакка киллэрэ сатыыр. «О±олору кытта олорор ордук бэґиэлэй буолуо» диэн санааттан µірэнээччи бэйэтэ эмиэ уопсайга талаґар. Сµµстэн тахса 16-18 саастаах, сытыы-хотуу майгылаах о±олор биир дьиэ±э симиллэн олорбуттара хайаан да киириилээх-тахсыылаах, бэйэ-бэйэ±э мэґэйдэґиилээх буоларын ійдµµ сатыыр тіріппµт да, µірэнээччи да а±ыйах буолааччы.
АІардас киирии экзаменнарга о±о тус кірдірµµтµнэн эрэ сирдэтэн оскуола±а ылар балаґыанньаны ір сылларга сыралаґан чочуйа-тупсара сатыыбыт. Оскуолабыт кµµґµн биир сµрµн кистэлэІэ итиннэ сытар. Ону истэр-билэр эрээри миэхэ «бµімнээн кэпсэтэ» диэн элбэх тіріппµт киирэр. О±отун кэскилин туґугар киирэ-тахса сатыыр тіріппµтµ мин хаґан да баалаабаппын, о±ону быґа ылар то±о сатамматын эрэ быґаарыынан муІурданабын.
Ол гынан баран араас туруорсааччы баар буолар. Уонтан тахса сыллаа±ыта биир улахан хотун «Маннык киґи о±отун ыл!» диэн бирикээстээбитин «оннук сатаммат» диэн хоруйдаабытым. То±о быґа ыларым сатамматын быґаараары гыммыппар: «Меня не надо учить как жить!» диэн баран телефонун туруупкатын хайа бырахпыта.
Быйыл саас биир обургу тойон эмиэ айма±ын ыллара сатаабыта. Ону «О±о киирии эксээмэн тµмµгµнэн лицейгэ ылыллар» диэбиппэр «Эксээмэн тутар быраапкытын тохтотуом!» диэн суоґур±аммыта. Кырдьык, тохтото сорунна±ына тохтотор кыахтаах тойон.
Биллэн турар, маннык таптаабыттарынан айбардаан олорор тойоттор-хотуттар оскуола сайдыытыгар мэґэйдиир араас кірµІнээх айа кылыытын тарда сатыыллара сонун буолбат.

Тіріппµт тугу ійдµіхтээ±ий?

Аан бастаан «лицей дуу, колледж дуу тэрийиэ этибит», - диэн санаа±а буґа сылдьан Франция±а ір кэмІэ олоро сылдьыбыт, тас дойдулары кытта сибээс миниистирэ В.П. Артамоновтан бу боппуруоска сµбэлэтэ сылдьыбыттаахпын. Виталий Петрович кэпсээнэ маннык этэ: «Лицей диэн сабыылаах оскуола. Кириэппэс курдук буолар. Франция алкоголизм, наркомания, содур сыґыан олус сайдыбыт дойдута буолан, тіріппµттэр о±олорун лицей халыІ истиэнэлэрин ніІµі саґыарар уонна хаачыстыбалаах билиини-кірµµнµ иІэрэр сыалтан итинник оскуола±а биэрэллэр», - диэн соґутан турар. Оччотоо±уга: «Ама о±ону хааччахтыам ини, ама µірэтиэм ини», - диэн муодаргыы санаабытым. Билигин Виталий Петрович эппитэ биґиэхэ адьас тирээн кэлбитин ійдµіх кэриІнээхпит.
Оскуола, интернат иґинэн иитэр µлэбит тутула билиІІитэ сµнньµнэн сіптііх хайысхалаах дии саныыбын. Быґылаан кэннэ кістµбµтµнэн, µірэнээччи тас эйгэ омсолоох сабыдыалыттан кімµскэнэр ньыматын оІоруу – ол тирээн турар сорукпут буолан та±ыста.
Тохсунньу 9 кµнµгэр сарсыарда Леня табаарыґыттан Федоттан (табаарыґын итинник ааттыахха) тахсан СГУ КФЕН корпуґугар барар. Федот этэринэн, Леня ити иннигэр да±аны, ити сарсыарда да±аны, суотабай телефонунан кимнээ±и эрэ кытта олус элбэхтик кэпсэппит. Федот ол дьону лицей µірэнээччилэриттэн отой атыттар диир, кимнээхтэрин-ханнаа±ыларын билбэт, саастарын да кыайан быґаарбат. Леня КФЕН-Іэ кэлэн «Кэскилгэ хардыы» конференция±а тэрийэр µлэ±э кытта сылдьар учууталын кірсін кэпсэтэр уонна «табаарыстарбын кытта кµµлэйдии бардым» диэн баран тахсан барар. Ол кэннэ кини тыына быстыбытын 2-с ГОМ µлэґиттэрэ булаллар.
Уол суумкатын дневнигын, телефонын следователь ылар, онон кини оло±ун тиґэх мµнµµтэлэригэр диэри кимнээ±и кытта кэпсэтэ сылдьыбытын билэр кыах толору баар. Ол дьон Леня оло±уттан то±о кµрэммитин быґаарарга туох эмит сырдыгы арыйыахтарын сіп буолуо.
Биґиги саамай дьиксинэрбит манныктан. Куорат, улуус оскуолаларын µірэнээччилэрин сорох біліхтірі биґиги лицейбит µірэнээччилэрин сыаллаах-соруктаах курдук кучуйан бэйэлэрин эйгэлэригэр тардан ыла сатыыллар. Холобур, Леня тµбэлтэтигэр оннук кістір. О±олору харыстаан атын тµбэлтэлэри манна ырытар кыахпыт суох.
Дьиктитэ диэн кучуйалларыгар кинилэр сабыдыалларыгар киирэн биэриэн сіптііх о±ону чопчу булаллар уонна сыыйа билсэн, бэйэлэрин эйгэлэригэр киллэрэллэр.
Оттон хайдах о±о чэпчэкитик тас сабыдыалга хаптарарый? Биллэн турар бэйэтин майгытыгар, тіріппµттэрин кытта сыґыаныгар, о±олору кытта бодоруґуутугар кэбирэх ірµттэрдээх, іс-киирбэх майгылаах о±о итинник сорунуулаах кучуйууга чэпчэкитик киирэн биэрэр уонна біліх араас манипуляцияларын сиэртибэтэ буолар.
То±о биґиги оскуолабыт о±олорун анаан-минээн кучуйар біліхтір баалларый, ким кинилэри салайарый дуу, эбэтэр ол біліхтір бэйэлэрин «спортивнай» интэриэстэрэ дуу? Ити боппуруостарга чуолкай эппиэти биґиги билигин биэрэр кыахпыт суох.
 
Тµмµк

Бу ыстатыйа тіґі да уґун курдугун иґин о±о бэйэтигэр тиийиниитэ кµµґµрэн эрэр проблематын дьо±ус лоскуйун эрэ арыйар кыахтаах. Балаґыанньа оннук ыарахан уонна уустук.
Биґиги оскуолабытыгар о±отун µірэттэрэ биэриэн ба±алаах тіріппµт бµгµІІµ кµІІэ биґиги иннибитигэр тирээн турар ыарахаттары барытын ійдµµрэ, билэрэ наадалаах. Оччо±уна эрэ оскуола уонна тіріппµт сіпкі ійдіґін о±о дьыл±атын хараанныыр быґаарыныы ылар кыахтаныахтара. Ити бастакытынан.
Иккиґинэн, Республика Лицейигэр µірэнэ киириэхтээх о±о омсолоох тас дьайыыга дэбигис киирэн биэрбэт бі±і ис туруктаах буолуутун ирдиир кэм кэлбит. Ол аата о±о ийэтин-а±атын, о±олору, учууталлары, дьону-сэргэни кытта сыґыанын учуоттуур систиэмэ оІоґуллуохтаах. Ол аата, лицейгэ киирии быраабылалара уларыйаллара наада буолбут.
Ґсµґµнэн, µірэнээччи лицейгэ сыґыана суох, деструктивнай эбэтэр туох сыаллаа±а-соруктаа±а биллибэт куорат ыччатын білі±µн сабыдыалыгар киирдэ±инэ, кини тіґі да режими кэспэтэ±ин, буруйу оІорбото±ун µрдµнэн, µірэммит оскуолатыгар тіннірі сіптіі±µн тіріппµт ійдµµрэ наада.
Јссі биир санааны эбии этэр то±оостоох. Ґірэнээччи суицидальнай турукка киирбит буолла±ына, эбэтэр киирэ сылдьыбыта чуолкайданна±ына, кинини оскуола психолога, учууталлар эрэ ірµґµйµіхтээхтэрин курдук сыыґа ійдібµл баар. Учаастак бырааґа операция оІорор кыа±а суох, ол курдук оскуола психолога о±ону бары іттµнэн олус уустук (суицидальнай) туруктан харахтан сыыґы ылбыт курдук таґаарар кыа±а суох. Ґрдµк квалификациялаах специалистарынан хааччыллыбыт реабилитационнай киин тэрилиннэ±инэ эрэ о±олору ілір ілµµ дэгиэ тыІыра±ыттан чахчы мµччµ туттарыахпыт. 
Быґылаан кэнниттэн Ґірэх Министерствотын комиссията иитэр-µірэтэр µлэбитин сиґилии ырытан баран, коллективка, тус бэйэбэр сіптііх буруйу сµктэрбиттэрэ. Бэс ыйын бастакы аІаарыгар, эмиэ быґылаанынан сибээстээн, вице-президент соруда±ынан Рособрнадзор комиссията кэлбитэ уонна лицей иитэр-µірэтэр µлэтин баґыттан ата±ар дылы хос бэрэбиэркэлээбитэ. Бука сіп дьаґаныы буолуо, ол гынан баран, комиссия µлэґиттэрэ «маннык дьыала±а маІнайгы сырыыбыт» диэбиттэрэ. 
Ардыгар миигин «эн политиканан µлµґµйбэккэ±ин аІардас оскуолаІ дьыалатынан дьарыктанарыІ ордук буолуо этэ» диэн сµбэлээччилэр. Мин Саха сирэ государственнай статуґун кімµскэґэр бигэ позициябын сібµлээбэт федеральнай да±аны, республика да±аны таґыма чыыннаах-хааннаах элбэх. Ол эрэн Республика уонна Республика лицейэ диэн биир ситимнээх ійдібµллэр. Јскітµн биґиги Республика диэн статуспут симэлийдэ±инэ, лицей да±аны уґун уоту оттубата чахчы. 
Лицей ол-бу угаайыларга хотторбокко, бэйэтин ураты тыынын сµтэрбэккэ, тіріібµт-µіскээбит Республикатын, ийэ дойдутун Россияны таптыыр майгылаах, кімµскµµр ійдііх-санаалаах чулуу киґини иитэр кыґа быґыытынан сайда-чэчирии туруута барыбыт ба±а санаабыт.

От ыйын 28 кµнэ, 2009 сыл.

Республика лицейин директора Иван Шамаев