Муус  устар 27 күнэ – Республика күнэ. 90-с сылларга бу күн Ленин проспегынан уонунан тыһыынча киһи халҕаһалыы устан параадтыыр этэ. Онтон 2001 сылга бүтэһик улахан бырааһынньык буолбута уонна барыта тохтоон хаалбыта. Арай аҕыйах ахсааннаах общественниктар уонна студеннар бэйэлэрин баҕа санааларынан бу күн демонстрация буолуохтаах үгэһин умуннарбакка тутуһа сатаабыттара. Онон 2002 уонна 2003 сылларга муус устар 27 күнүгэр бары уулуссалар, болуоссаттар кубус-кураанах турбуттара, арай кытыы уулуссаларынан Россия уонна Саха сирэ былаахтаах аттаах уолаттар кэннилэриттэн аҕыйах ахсааннаах студент уонна актыбыыс общественниктар плакат тутуурдаах хаамсыбыттара, М.К. Аммосов, П.А. Ойуунускай ійдібүнньүктэригэр сибэкки уурбуттара.

2004 сыллаахха салалта Республика күнүгэр болуоссаттарга миитиннэри, кэнсиэрдэри, пааматынньыктарга сибэкки уурууларын тэрийиини саҕалаабыттара, Саха общественнай киин демонстрация тэрийэрин бопсубатахтара.

2004-2006 сыллаах демонстрациялар АЛРОСА баайын-дуолун республика бас билиитигэр хаалларар политическай ис хоһоонноох этилэр, онон улахан дуорааннаахтык, милицияны кытта хатыһыылаахтык буолбуттара. Демонстраннары саамай улахан ыгыы-түүрүү 2007 сыллаахха оІоһуллубута, ону тэрийбит министр Стахов, солбуйааччылара Вагин уонна Дзивицкэй ким уһуллан, ким куотан, ким сааһынан кыһарыллан үлэлэриттэн уурайан тураллар. Ити кэнниттэн 2008 - 2010 сыллардааҕы хаамыылар туох да хабырыйсыыта-хатыйсыыта суох эриэ-дэхситик ааспыттара.

Биһиги, сахалар, икки бырааһынньык улахан суолталарын намтатарбыт кутталлааҕын өйдүөхпүтүн наада – ыһыаҕы уонна Республика күнүн. Быйыл Республикабыт 89 сааһын туолар, эһиил төгүрүк 90 сыллаах юбилейа.

90-ча сыл устатыгар Россия эбэ хотуІІа араас барыта баар этэ - өрөгөй-талаан үрдээбит кэмнэрэ да, санаа самныылаах ыарахан күннэр да. Билигин 140-ча мөлүйүөн киһи Россияҕа олорор эбит буоллаҕына, 20 мөлүйүөн киһи 21 республика титульнай омугун сирэйдиир бэрэстэбиитэлэ буолар. Россия хотугулуу илин уһугуттан Кавказ хайаларыгар диэри иилии эргийэн турар араас тыллаах, култууралаах национальнай республикалар биһиги дойдубут федеративнай тутулун модун тулаһата буолаллар. Дьон-норуот кыһалҕатын барытын национальнай боппуруоска кубулута сатыыр Жириновскай уонна кини төрөппүт уола Лебедев курдук политиканнар национальнай республикалары суох оІоруохха дии-дии дарбыйыылара күн-түн күүһүрэн эрэрэ биһигини олус дьиксиннэрэр. Бу дьоннору политическай клоун курдук ылыныы, кинилэр тылларын улахаҥҥа уурбат, ардыгар күлүү-элэк гынар сыһыан баар. Ол сөбүнэн сөп эрээри, бу дьону быдан улахан ыйааһыннаах политиктар сакаастаан саҥардаллара, кинилэри бэлэм бэлэс оҥостоллоро кэлин туоҕунан диэлийэн тахсара биллибэт.

Бэйэбитигэр эргиллэн кэлэр буоллахха «суверенитет суох буолла, тугу да бас билбэппит, тоҕо сымыйанан республика буолабыт, ол кэриэтэ губерния буолбуппут син биир буолбатах дуо?» диэччи аҕыйаҕа суох буолааччы. Итинник кыра оҕо ийэтигэр-аҕатыгар атаахтаан куттуурунуу мээнэ тылынан тамнаныы туох да туһата суох,  бэйэбитин кэбирэтиэн эрэ сөп.

Санаан көрдөххө, 20-с µйэ саІатыгар үөскээн-төрөөн ааспыт саха ньургун дьоно өлөллөрүн утуйарга ууран туран ситиспит автономиялара дьиҥ ис хоһоонугар эппиэттиирдии баара-суоҕа биэс эрэ сыл турбута эбээт. Ол кэнниттэн саха чулуу уолаттара И.Е. Винокуров, В.А. Протодьяконов - Кулантай, Г.И. Чиряев, М.Е. Николаев уо.д.а. ити ис хоһооно түөрэ эргитиллибит автономия өйдөбүлүн кичэриһэн бүөбэйдээннэр, суоҕу баар оҥорон, ону дурда-хахха туттан 90-с сылларга балай эмэ чөл туруктаах тиийэн кэлбиппит, онно тирэҕирэн Саха Республикатын тэринэр, Саха Республикатын Конституциятын ылынар кыахтаммыппыт.

Российскай Федерация 1993 сылга ылыммыт Сүрүннүүр сокуонун (Конституциятын) 5 ыстатыйатын 2-с пуунугар «Республика (государство) имеет свою конституцию и законодательство» диэн сурулла сылдьар. 1992 сыллаахха ылыныллыбыт «Yөрэхтээһин туһунан» федеральнай сокуон 6-с ыстатыйатын 6 пуунугар «Вопросы изучения государственных языков республик в составе Российской Федерации регулируется законодательством этих республик». «Республика» диэн өйдөбүл биир сүрүн суолтата итиннэ сытар эбээт! Саха сирэ губерния буолла да саха тыла государственнай тыл диэн статуһа суох буолар, оскуолаҕа оҕону сахалыы үөрэтэриҥ  да, саха тылын үөрэтэриІ да барыта сокуону кэһиигэ кубулуйар. Онон Саха сирэ Россия иһигэр республика статустаах киириитин баардылаабат буолуу саамай кырата төрөөбүт тылы аахайбат буолууга тэҥнэһэрин өйдүөхпүтүн наада.

Саха сирин судаарыстыбаннаһын күнүн аІардас саха норуотун тылын, култууратын туругуруутун бырааһынньыгын быһыытынан буолбакка, Саха сирин бары олохтоохторо Россия элбэх омугу сомоҕолуур дьиІнээх федеративнай тутуллааҕын мэктиэлиир өрөгөйдөөх күнүн быһыытынан бэлиэтиэх тустаахпыт.

Онон муус устар 27 күнүн Саха сирин дойду оҥостубут дьон бүттүүнүн бырааһынньыгын быһыытынан Ил Түмэн уонна Правительство оҥорор үөрүүлээх мунньахтарыгар, кэнсиэртэригэр общественность эмиэ үтүө көҥүлүнэн бырааһынньыктыы хаамыы тэрийэн кыттар.

Быйылгы демонстрацияҕа биллэрии сурук бу ый 12 күнүгэр Президент уонна Правительство Дьаһалтатын салайааччытыгар киирбитэ. Куорат салалтатын кытта хардарыта суруйсуу кэнниттэн демонстрация тэрээһинигэр мээрийэттэн боломуочуйаны аныыр дьаһал таҕыста, ону ilsakha.org сайтка докумуон быһыытынан киллэрдибит. Хаамыы Ойуунускай аатынан Саха театрын уонна Искусство уонна Культура государственнай институтун тастарыттан күнүс оруобуна 4 чааска саҕаланан Орджоникидзе, онтон Киров уулуссаларынан барыаҕа уонна Комсомольскай болуоссакка түмүктэниэҕэ.

Республика күнүн бэлиэтиир үөрүүлээх демонстрацияҕа Дьокуускай куорат олохтоохторун уонна ыалдьыттарын актыыбынайдык кытталларыгар ыҥырабыт.

Саха Общественнай Киин бэрэссэдээтэлэ Иван Шамаев