ОД. Иван Иванович, эйигин Суверенитет туґунан Декларация ылыллыбыта 20 сыла туолбутунан э±эрдэлиибит!
Ш. Махтанабын. Бу кырдьык бэлиэ дата.
ОД. Суверенитет ійдібµлэ республика Тірµт сокуонуттан сотуллубута. Эн санаа±ар, оччо±уна бµгµн биґиги тугу бэлиэтиибит?
Ш. Сµµрбэ сыл анараа іттµгэр ылыныллыбыт Декларация республика оло±ор, салгыы сайдыытыгар уґулуччу суолталаах этэ. Ити кэмІэ республика сэбиэскэй-партийнай аппаратын иґигэр Сэбиэскэй Сойуус оло±о тосту уларыйбытын, саха омугар иккис историческай шанс µіскээбитин таба ійдіібµт Михаил Ефимович Николаев курдук улахан лидердаах буоламмыт Декларацияны ылынан, онно оло±уран инники кэскилгэ сі±µмэр улахан хардыыны оІорбуппут. Ол хардыы суолтатын ійдµµргэ бу кµнµ бэлиэтиибит.
Билигин «суверенитеппытыттан туох да орпото, барытын былдьаатылар» диэн саІа элбэх. Олох хаґан да биир сиргэ турбат. Кэм-кэрдии уларыйан истэ±ин аайы саІаттан саІа оґоллор-моґоллор тахса турбуттара, туруохтара да±аны. Онно барытыгар бэлэм буолан истэххинэ эрэ ситиґиллибити кімµскµµр кыахтана±ын.
ОД. Биґиги суверенитет туґунан Декларация ылыныллыбытын бэлиэтээри олоробут гынан баран, быґайын Конституциябытыгар суверенитет диэн тылы соппуппут, быйыл аны Президент диэн тылы республика салайааччытыгар туґаайан туттарбыт тохтуох курдук…
Ш. Бµгµн саха президеннээх олоробут – ол Декларация биир µтµі тµмµгэ. Ол эрэн, «Борисов – президент, онон барытын оІордун» диэн баран олорунан кэбиґэр табыллыбат. Национальнай республика титульнай омугун бэрэстэбиитэлэ регионун салайар толору кыахтаа±ын дакаастыырга биґиги бары кµµспµтµн тµмэн µлэлиэхтээхпит.
Ити президент диэн тылга баайсыы быйыл эрэ тахсыбыт буолбатах. МаІнай Калмыкия президенэ Кирсан Илюмжинов президент диэн ааттанартан аккаастаммыта. Ол маннык остуоруйалаах. 1993 сыллаахха Кирсан Борис Ельцин Верховнай Сэбиэти ыґар ыйаа±ын утаран тыл эппитин кэннэ дуоґунаґыттан µµрµллэр куттала µіскээбитэ. Мантан сылтаан Илюмжинов 1994 сыллаахха Республикатын Конституциятын уонна Суверенитет туґунан декларациятын кітµрэргэ 굴эллибитэ, бэл, омуктар бэйэ бас билиниилэрин туґунан этиини Российскай Федерация Конституциятыттан суох оІорору туруорсубута.
Ол эрэн, кинини Россия биир ньыгыл буолуутугар аґара кыґаллар политическай деятель диэ±и, Калмыкия Национальнай бааныгар бюджет алыс элбэх харчыта ханна барбыта биллибэккэ сµтэн хааларын иґин, Москва бу бааны сабаары гыммытыгар, К. Илюмжинов Калмыкия РФ састаабыттан тахсан барыа диэн куттаан, Москваны чугутан турар.
2005 сыллаахха К. Илюмжинов «президент» диэн ааттанартан аккаастанан «Калмыкия Республикатын баґылыга» диэн ааттаммыта, кини, бэл, республика губернаторынан биллэринэргэ бэлэмин туґунан эппитэ. Бука ити, Россия састаабыттан киирэ-тахса оонньообут тілібµрэ буолуон сіп.
2010 сыллаахха К. Илюмжинов Белка уонна Стрелка диэн космонавт ыттары Элиста киин хурулугар кіміргі этии киллэрэн аан дойду буддистарын уолутан турар. Эмиэ ити сыл Владимир Познер маІнайгы ханаалынан биэриитигэр кинини хайдах атын планета харамайдара бэйэлэрин хараабылларыгар ылан илдьэ сылдьыбыттарын туґунан кэпсээн бµтµн Россияны соґуппута. Дьэ, ити эрэ кэнниттэн биирдэ Москва бэйэтин саамай истигэн региональнай баґылыгын тохтоторго 굴элиннэ.
ОД. Былырыын сайын суверенитет диэн ійдібµлµ Саха Республикатын Конституциятыттан сотторбуттара. Быйыл чечен Кадыров Россия µрдµнэн со±отох президент баар буолуохтаах диэн ис хоґоонноох сокуон бырайыагын Госдума±а киллэрдэ. Итини хайдах ійдµіххэ сібµй?
Ш. Р. Кадыровы Россия общественноґа «дойду субъега сайдарын туґугар µлэлии-хамсыы» сылдьар политик курдук отой кірбіт. Чеченнэр кинини бэйэлэрин лидердарын курдук саныыллара буоллар, то±о кини тіріібµт сэлиэнньэтин Центоройу сэриинэн то±у ааІнаан киирэн икки іттµттэн элбэх киґи ілµµлээх кыргыґыыны тэрийиэ этилэрий? Онон «Рамзан Кадыров Чечня±а былааґа тіґі сокуоннайый?» диэн боппуруос тахсан кэлэр. Мин санаабар Кремль Кадыровтан арыый атын политическай міссµіннээх кандидатура±а наадыйара буолуо. Рамзан Кадыров улаханнык ыктаран Кремль сорох чімчікілірµн ба±а санааларын толоро сатаан, итинник этиини оІорор. Ити муІур уґугар тиийбит политик позицията.
Атын іттµттэн кірір буоллахха, Чечня, сэрэйдэххэ Кавказ бµтµннµµтэ да±аны, иллээх-эйэлээх олох µµнэр-сайдар туоната буолбатах, хааннаах сэрии бара турар кыргыґыы толооно буолар. Јссі икки утарыта кµінтэґэр кµµстэртэн хайаларын балаґыанньата ордук туруктаа±ын быґаарар да кыаллыбата буолуо. Ол іттµттэн кірір буоллахха, Рамзан Кадыров билигин дьиІнээх дуоґунаґа президент да буолбакка, Чечня±а баар федеральнай сэриилэр истэригэр сылдьар чечен этэрээттэрин командира.
Кадыровы ійіібµт Ингушетия баґылыга Евкуров син-биир Кадыров курдук балаґыанньалаах – массыынатын дэлби тэптэрии кэнниттэн, чуут тыыннаах ордон хаалбыта, регионун политическай да, экономическай да балаґыанньата олус ыарахан.
ОД. Оттон биґиэхэ эмиэ миинэ, граната кістір дии. Кавказка µіскээбит быґыы-майгы биґиэхэ тиийэн кэлиэ суо±а дуо?
Ш. Мин санаабар Кавказ сэриитин тірµітэ «чеченскэй сепаратизм» буолбатах. «Москва чиновниктара харчы сиэри оІорор сэриилэрэ» диир эмиэ тутах. Ити сэрии дьиІнээх тірді – аан дойду аарыма адьыр±алара сир геополитическай киинин былдьаґар охсуґуулара буолар. Ол охсуґууттан сылтаан ислам уонна христианство утарыта туруулара кµіртэнэр. Мусульманнары уонна Советскай Союґу иирсиґиннэрэр туґугар Афганистан сэриитэ то±у тардыллыбыта, мусульманнары уонна нууччаны утарыта туруорар сыалтан Кавказ сэриитэ тэриллибитэ. Оттон «сепаратизм» уонна Москва чиновниктара сэриинэн туґанан харчы эргитэн сиэґиннэрэ – ити сэриини кµіртµµргэ мэІиэ буолар ньымалар эрэ.
Биґигини Кавказ балаґыанньатыгар тиэрдэ сатааґын букатын атын сыаллаах-соруктаах оІоґуллуон сіп. Биґиги сир геополитическай кииниттэн букатын ыраахпыт, ол эрэн сир баайа элбэ±инэн «георесурснай киин» буолабыт дэниэхпитин сіп буолуо. Биґиэхэ да ил-эйэ балаґыанньатын хамсата сатааґын суох буолбатах. Кырдьык, провокациялаан «Саха сиригэр сепаратизм баар буолла, куттал µіскээтэ» диэн айдаан тардан, куораты блокпостарынан бµрµйэн, туох-баар ійµ-санааны, тылы-іґµ хам баттаан баран сир баайын хоро таґар ба±алаахтар суох буолбатахтара буолуо. Кэтээн кірірбµнэн, итинник схеманы олоххо киллэрэ сатааґыІІа холонон кірµµ баар.
ОД. Итинниктэн хайдах кімµскэниэххэ сібµй?
Ш. Јйдііх, хорсун уонна аґа±ас буолуу билигин хаґааІІытаа±ар да ирдэнэр. Јйдііх буолуу диэн информацияны булууга-талыыга, оруурга-хостуурга дьулуґуу, ону сатаан ырытыы-анаарыы, сіптііх тµмµктэри ылыы. Хорсун буолуу хаачыстыбата биґиэхэ тиийбэт буолбута ыраатта. Ол сµµрбэґис µйэ±э хас да тігµл тіхтµрµйэн эргийэн кэлэ турбут репрессия олох отуорун алдьаппытын содула. Ардыгар киґи куттаныа да суо±уттан салыбыраґабыт. Аґа±ас буолуу диэн тугу этэбиний? Биґиги кистии сатыыр кэтэх санаабыт туох да суох. Биґиги сыалбыт-сорукпут бэрт судургу эбээт: дойдубут Россия, ол иґигэр Саха сирэ уонна олохтоох саха омуга эмиэ, туругурдун!
Ити санааны сµµрбэґис µйэ саІатыгар Јксікµлээх, оттон µйэ бµтµµтµгэр Михаил Николаев, Софрон Данилов дьоІІо тиийимтиэтик элбэхтик эппиттэрэ-тыыммыттара. Биґиги, сахалар, итинтэн атыннык санаабаппыт. Ити идеяны Саха сиригэр олохтоох атын омуктар, Россия киэІ общественноґа уонна информационнай эйгэтэ, федеральнай былаас, федеральнай силовиктар бары сіптііхтµк ылыналларын-ійдµµллэрин курдук тиэрдиэххэ наада. Бу идея Российскай Федерация уонна республикабыт сокуоннарыгар ітін киирэн µйэтийиэн наада.
ДьиІэр бу хаґан да тохтообокко бара турбут µлэ. Ол гынан баран ити µлэни кыайбакка сі±µрµтэн, умулуннаран кэбистэхпитинэ, бэйэбит олорор тµілбэбитин хараІа±а былдьаттахпытына араас политическай интрига аґылыга буоларбыт, терактарга тиийэ араас провокациялары тэрийии хонуутугар кубулуйарбыт ыраахтан кэлэр дьыала буолбатах. Улуу художник Гойя этэн турар: «Сон разума рождает чудовища».
ОД. Тµмµккэр тугу этиэІ этэй?
Ш. Рамзан Кадыров этии оІороотун кытта Астрахань депутаттара субъект парламеннара «государственнай мунньах» диэн ааттаналларын утарар сокуон бырайыагын Госдума±а киллэрбиттэр. Кадыров этиитигэр эргиллэр буоллахха, µлэлэригэр улахан ал±астаах, чахчы уустугурбут балаґыанньалаах субъектар баґылыктара эрэ бэйэлэрин «президент» диэн ааттаналларын утардылар. Мантан кістірµнэн, бу Россия сайдыытыгар туох да наадата суох тыас таґаарыыта. Оттон республика парламенын аатыттан «государственнай» диэн тылы сото сатааґын – Российскай Федерация Тірµт Сокуонун кэґии буолар. Россия Конституциятын 5 ыстатыйатын 2 пуунугар сурулла сылдьар «Республики (государства) имеют свою конституцию и законодательство». Маннык сокуон бырайыактарын Ил Тµмэн депутаттара хайаан да утараллара наада.
Биґиги урукку да, аныгы да уустук, охсуґуулаах олохпут кэрэґэлиир – биґиги, сахалар, буом кэмнэр бары оґоллорун-моґоллорун этэІІэ туоруохпут, омукпут тылын-іґµн, кутун-сµрµн чіл туппутунан букатын атын кэм са±ахтарын арыйыахпыт! Ол тухары 1990 сыл бала±ан ыйын 27 кµнµн суолтата іссі дириІээн, кэІээн иґиэ±э.
«Орто Дойду» 23.09.2010 с.
|
